Зошто е толку тешко да се управува со Велика Британија?

ЛОНДОН – Најчудната работа во врска со недели како последната во Вестминстер е … тие веќе не се чувствуваат толку чудно. Длабоко непопуларен премиер, обвинет од неговата партија и земја за неисполнување на стандардите што се очекуваат од еден лидер – и, полошо од тоа, за неможност да ги подобри животните шанси и расположението на обичните гласачи – беше подложен на сега веќе ритуалистичко отфрлање од неговите пратеници и високи сојузници.

Се наѕира предизвик за лидерство. Кир Стармер, неколку недели откако ја обезбеди својата убедлива победа на изборите во 2024 година, вети дека ќе биде искрен со гласачите „колку тешко ќе биде ова. И искрено, работите ќе се влошат пред да се подобрат“. Тој веќе изгледа осуден на пропаст.

Ако Стармер падне, тој ќе биде шестиот премиер на Велика Британија за 10 години и уште еден што нема да  успее во она што почнува да изгледа како една од најмалку посакуваните работни места во глобалната политика. Дали земјата сега е ефикасно неуправлива? Дали постои магична формула за пресврт? И најважно од сè, што се случи?

Велика Британија, економија на Г7 и поранешен глобален хегемон, е сè повеќе слика на политичка нестабилност и економска стагнација. Таа е погодена, како и многу други, од ветрови што дуваат од поголеми економски или воени сили како Америка, Кина и Русија – и има низа свои проблеми.Едно е очигледно: на Енди Бернам, Вес Стритинг или кој и да заврши на работа следен, можеби ќе му биде исто толку тешко како на Кир Стармер да направи некого среќен.

Последниот премиер на Лабуристите што победи со голема победа пред Стармер беше Тони Блер. Кога дојде на власт во 1997 година, Велика Британија имаше поголема економија од Кина, беше водечка членка на растечкиот трговски блок на Европската унија и се приближуваше до врвот на производството на нафта и гас во Северното Море. Блер ја водеше Велика Британија 10 години. Речиси три децении подоцна, Стармер наследи земја која никогаш навистина не се опоравила од економскиот шок од финансиската криза во 2008 година, е загрозена од Русија и сега се потпира на увоз за својата енергетска безбедност.

Не е пронајден траен лек за незадоволството што го чувствуваат многу заедници  кои – во текот на неколку децении – ги гледаа традиционалните производствени улоги како неумоливо се преместуваат во странство, додека глобалната економија се наклонува кон Кина и други растечки сили.

„Имавме прилично неверојатен период од средината до крајот на 1980-тите, преку 1990-тите, па сè до падот [во 2008 година]“, рече Џим О’Нил, поранешен главен економист во Голдман Сакс и поранешен министер за финансии, кој го измисли терминот „БРИК“ за да ги опише економските сили што го предизвикаа западниот светски поредок што Велика Британија помогна да се изгради.

Тогаш сè се промени, тврдеше О’Нил. „Земјата имаше ужасни перформанси на продуктивноста од финансиската криза“, рече тој. „Тоа се поврзува со … отсуството на раст на реалните плати и го преувеличува чувството на оние што се оставени зад историскиот пад на производството.“

Пол Џонсон, поранешен директор на влијателниот тинк-тенк Институт за фискални студии, се согласува, пишувајќи во „Тајмс“ минатиот месец дека проблемите на Велика Британија можат да се поврзат со нискиот раст и нееднаквоста во приходите, особено помеѓу Лондон и остатокот од земјата.

„Две децении економска стагнација се претвораше во фрустрација што беше во мирување кога повеќето луѓе уживаа во подобрувања во нивниот животен стандард – како што беше до средината на 2000-тите“, напиша тој.

Британските универзитети се сè уште глобално познати центри за истражување и ѝ дадоа на земјата шанса да се искачи на брановите на вештачката интелигенција и технолошката револуција кон економски раст, иако како ситна во споредба со САД и Кина. Но, земјата претрпе  економски шок од Брегзит, неуспешен одговор на пандемијата на Ковид, две енергетски кризи предизвикани од војните во Украина и Иран, плус стареење на населението кое бара сè поголеми суми јавни пари за социјална помош и здравствена заштита. Тоа е рецепт за земја со низок раст и големи трошоци, која сè повеќе се гледа со сомнеж од меѓународните финансиски пазари – и со помрачни перспективи.

Државниот долг продолжи да расте, експлодирајќи по спасувањето на банките во 2008 година и Ковид. Каматните стапки за задолжување се на рекордно високо ниво, дополнително ограничувајќи ја државната каса. Политичарите, како што откри краткорочната поранешна премиерка на Конзервативците Лиз Трас толку катастрофално, се се повеќе на милост и немилост на пазарите на обврзници.

Канцеларката на Лабуристите, Рејчел Ривс, го направи растот основен план во нејзиното време на број 11. Таа продолжи со зголемување на даноците за да ги пополни дупките во буџетот, додека ветуваше дерегулација за да им помогне на бизнисите, во обид да привлече повеќе приватни пари во економијата. Работите дури почнаа да се подобруваат. Банката на Англија почна да ги намалува каматните стапки.Но, војната во Иран го промени сето тоа.

„За жал, овој [конфликт] значи дека инфлацијата сега е повисока отколку што очекувавме и веројатно ќе порасне уште повеќе оваа година“, изјави Банката минатиот месец – што го отежнува животот на милиони Британци. Земјата би можела да биде потешко погодена од многу други земји.

Со оглед на економската позадина, можеби не е изненадување што гласачите брзо се одљубија од своите лидери. Откако конзервативниот премиер Дејвид Камерон повика на регферендум за Брегзит и го изгуби уследи периодот во кој ниту еден премиер не траел подолго од три години.

Токму партиите што нудат брзи и директни решенија – намалување на имиграцијата, како што е ветувањето за реформи на Најџел Фараж, или натрупување на богатите со даноци, како што предлагаат Зелените – сега добиваат глас кај гласачите.

Порано Италија беше таа што го имаше несреќниот статус на политичката катастрофа во Европа, менувајќи премиери побрзо отколку што фудбалските тимови од Премиер лигата менуваат тренери. Сега, италијанската премиерка Џорџија Мелони се приближува кон својата петта година на функцијата, во која имаше три (веројатно наскоро четири) британски колеги.

Но, О’Нил, поранешниот министер за финансии, ја спореди Велика Британија со друга европска земја: Грција.Велика Британија, истакна тој, сега има „значително“ повисоки износи на 10-годишни обврзници (репер за задолжување) од Грција, една деценија по кризата со суверениот долг на втората. За разлика од заболената Велика Британија, Грција е „моментално најбрзо растечкото место во Европа… и тоа се случи затоа што мораа да направат некои драматични промени поради притисокот под кој финансискиот пазар ја стави Грција“, рече тој.

Како и Грција, „можеби ќе ѝ треба вистинска финансиска криза за да ги принуди креаторите на политиките [во Велика Британија] да престанат да живеат во светот на соништата“, додаде тој.

За да се избегне тоа, О’Нил верува дека новиот премиер можеби ќе треба да донесе остри одлуки за тоа што земјата може, а што не може да си дозволи. Политичките свети крави, како што се дарежливите годишни зголемувања на средствата за Националната здравствена служба или  на пензиите, можеби ќе треба да бидат укинати иако овие два масивни политички потези сигурно ќе предизвикаат реакција на гласачите.

Во спротивно, прашува О’Нил, „како знаете дека во рок од шест месеци [новиот премиер нема да биде] на точно истата позиција како и сегашниот?“ (Политико)