Вашингтон го отфрла мултилатерализмот: Трамп ги повлече САД од 66 меѓународни тела

Вашингтон – Во сенката на војната со Иран, се случува една од најважните промени во надворешната политика на САД во последните децении – САД се повлекуваат од голем број меѓународни организации и институции оваа година. Тоа е потврда за систематскиот раст на скептицизмот кон мултилатерализмот и глобалната соработка под администрацијата на претседателот Доналд Трамп.

По повлекувањето на САД од Светската здравствена организација на првиот ден од неговиот втор мандат, Трамп го потпиша повлекувањето на САД од 66 меѓународни организации и тела претходно оваа година, вклучувајќи 31 субјект поврзан со Обединетите нации и 35 тела надвор од системот на ОН.

Белата куќа соопшти дека многу од овие институции „дејствуваат спротивно на националните интереси, безбедноста, економскиот просперитет или суверенитетот на САД“, особено по прашањата за глобалната клима, човековите права, родовата еднаквост и развојот.

Реакциите од меѓународната заедница и меѓу експертите се различни, но геополитичкиот тон е јасен – потезите на Вашингтон го отфрлаат традиционалниот пристап на глобално лидерство во корист на стратегија фокусирана на геополитичка автономија и создавање нови билатерални и ad hoc форуми.

Кинезите на спротивната страна
Малкумина од водечките светски политичари ја поддржаа оваа одлука, а меѓу најгласните критичари беше Кина, која Трамп ја посети минатата недела. Директорот на Одделот за информации на Министерството за надворешни работи на Кина, Мао Нинг, ги отфрли американските мотиви и ја нагласи улогата на мултилатералните институции во одржувањето на глобалната стабилност.

„Суштината на мултилатералните организации лежи во претставувањето на заедничките интереси на сите држави, а не во служењето на интересите на една земја. Само ефикасен мултилатерален систем може да спречи меѓународниот поредок да стане „џунгла-поредок“ во кој силата го заменува законот.“

Ставот на Кина не е само дипломатски став. Пекинг сè повеќе се обидува да се позиционира како шампион и заштитник на глобалниот мултилатерализам, најавувајќи соработка со ОН и други меѓународни тела и остро критикувајќи ја политиката на САД „Америка на прво место“ како закана за глобалната стабилност.

Во исто време, генералниот секретар на ОН, Антонио Гутереш, предупреди на сериозните финансиски и оперативни последици од пристапот на САД, истакнувајќи дека глобалната организација ризикува „финансиски колапс“ поради доцнење во придонесите на САД и повлекување од клучните тела.

Меѓународните организации на граѓанското општество, исто така, силно реагираа. Повеќе од 60 организации испратија отворено писмо против повлекувањето на САД од мултилатералните структури, предупредувајќи дека глобалната соработка во областите на човековите права, демократијата и хуманитарната помош е во опасност во време на растечки геополитички ризици.

Научната заедница, особено во областа на климатските промени, исто така предупредува на потенцијалната штета. Според експертот од Стенфорд, Роб Џексон, повлекувањето на САД од тела како што е UNFCCC (Рамковна конвенција на Обединетите нации за климатски промени) би можело да ги ослабне напорите за намалување на емисиите и глобалната климатска соработка, бидејќи им дава на другите земји „изговор да ги одложат сопствените обврски“.

Преобликување на меѓународниот поредок
Одлуката на Вашингтон да се дистанцира од мултилатералните тела не е изолиран феномен, туку дел од поширока геополитичка стратегија. Според анализата на експертите од американскиот тинк-тенк Брукингс Институт, надворешната политика на Трамп не само што се обидува да ги реформира меѓународните институции, туку и да го преобликува меѓународниот поредок.

Во анализата на овој институт од јануари оваа година, пишува дека „надворешнополитичката визија на Трамп не сака да го обнови меѓународниот поредок од Втората светска војна – сака да го замени со модел во кој САД не се рестриктивни во примената на својата економска и воена моќ“.

Целта, велат тие, е да се премине кон поредок во кој поединечните држави го користат своето влијание директно, билатерално или преку нови форуми без посредство на традиционални тела. Западните сојузници се повеќе се соочуваат со прашањето за сопствената стратегија: дали треба да продолжат да се потпираат на американското водство или да ги зајакнат сопствените, автономни капацитети – или во рамките на ЕУ, НАТО или преку други регионални рамки.

Експертите предупредуваат дека повлекувањето од мултилатералните тела може да има долгорочни последици врз способноста за заеднички одговор на глобалните кризи. Според Алисон Ломбардо од Центарот за стратешки и меѓународни студии (CSIS) во Вашингтон, борбата против климатските промени, здравствената безбедност и вработувањето во организациите на ОН се најзагрозени од ова повлекување.

Трамп не сака глобалистички агенди
Аналитичарите од „Хјуман рајтс воч“ и „Амнести интернешнл“ ги критикуваат потезите како напад врз правниот и хуманитарниот поредок, наведувајќи дека САД се обидуваат да се повлечат од институциите што изградија меѓународни стандарди за човекови права и заштита, со што ги ослабуваат глобалните механизми за заштита и соработка.

Директорот на „Хјуман рајтс воч“, Луис Шарбоно, вели дека повлекувањето веќе се чувствува. „Одлуката на САД да се повлече од бројни тела на Обединетите нации претставува најнов удар врз заштитата на човековите права и глобалното владеење на правото, кое Америка помогна да се изгради во изминатите 80 години.“

Доналд Трамп има јасно објаснување за ова повлекување. „Ова ќе го прекине финансирањето и учеството на американските даночни обврзници во тела кои ги унапредуваат глобалистичките агенди наместо приоритетите на САД или кои неефикасно или неефикасно се справуваат со важни прашања, така што американските пари подобро ќе се распределат на други начини за поддршка на релевантни мисии.“

Претседателот Трамп објави дека ова не е крај на повлекувањето – нови може да се очекуваат пред летото во тековната година.