Кон Сребреница

Пред две години, на 30 мај 2024 година, Генералното собрание на ООН ја усвои резолуцијата 78/282 со 84 гласа „за“, 19 „против“ и 68 „воздржани“ за одбележување на геноцидот во Сребреница во 1995 година. Резолуцијата, откако наведе дека геноцидот се случил во и околу Сребреница во првата половина на јули 1995 година, „го прогласува 11 јули за Меѓународен ден на размислување и одбележување на геноцидот во Сребреница, кој ќе се одбележува секоја година“.

Исто така, ги повикува земјите-членки – и сите други, меѓународните и регионалните организации, граѓанското општество – „да го одбележат геноцидот во Сребреница на соодветен начин, вклучително и со организирање посебни комеморации и активности за одбележување на денот“. Покрај тоа, „го осудува негирањето на геноцидот во Сребреница како историски докажан факт, а исто така го осудува и величењето на поединци осудени од меѓународни судови за воени злосторства, злосторства против човештвото и геноцид, вклучително и создавањето јавни простори, институции и споменици именувани по осудените“.

 „Еден од војниците скокна од колоната лево и му се обрати на моето дете. Рече дека мора да одиме десно, а на син ми му рече, млад човеку, мора да одиш лево. Го зграпчив син ми за рака… И потоа почнав да се молам и да ги молам. Зошто го одведувате? Роден е во 1981 година. Но, војникот ја повтори наредбата. Му ја стиснав раката многу цврсто, но стражарот го повлече… Го повлече лево за раката. Синот ми се сврте и рече: ‘Мамо, можеш ли да ми ја дадеш таа торба?’ Тоа беше последниот пат кога го слушнав неговиот глас. (…) Често сонувам за него. Сонувам како доаѓа, носи цвеќе и вели: ‘Мамо, тука сум’. Го прегрнувам и му велам: ‘Каде беше, сине?’ А тој вели: ‘Цело време бев во Власеница’“. (Сведоштво на заштитениот сведок Д.Д. на судењето на генералот Радислав Крстиќ, 26 јули 2000 година. Крстиќ конечно беше откриен за соучесник во геноцид од Хашкиот трибунал и осуден на 46 години затвор.)

Пред триесет и една година, во период од само седум дена, од 11 до 18 јули 1995 година, се случи најлошото масовно убиство во европската историја по Втората светска војна. Во шумите околу малиот град Сребреница во источна Босна, џелатите Радован Караџиќ и Ратко Младиќ, со помош на Дринскиот корпус на Република Српска, погубија повеќе од 8.000 бошњачки момчиња и мажи. На масакрот му претходеше опсадата и последователната окупација на малиот град, кој беше прогласен за „безбедно засолниште“ од страна на ООН во 1993 година. Меѓународната заедница и светската организација демонстративно не направија ништо за да го спречат или запрат геноцидот во двете недели од 6 до 18 јули, по опсадата на градот. Резолуцијата 78/282 може да се смета за премолчена надокнада за овој виновник.

Масакрот во Сребреница беше прогласен за геноцид од страна на Меѓународниот кривичен суд за Југославија поддржан од ОН во Хаг во вкупно седум пресуди. Иако мнозинството демократски држави во светот не ги доведуваат во прашање наодите на Судот и ОН по ова прашање, негирањето на геноцидот во Република Српска и Србија денес е вистина гарантирана од државата, владина политика, еден вид јавна и културна норма, и се протега од официјално поддржаното и нарачано фалсификување на историјата, преку популарни поп песни и графити што ги величат воените злосторници и јавните институции именувани по воени злосторници, до репертоарот на белградските фудбалски ултраши. „Нож, жица, Сребреница!“ Нож, жица, Сребреница – во неколку документирани случаи оваа рима се слушаше во секторите на српските тимови заедно со величењето на Ратко Младиќ. Во многу случаи, не можеме да зборуваме за негирање на геноцидот во Сребреница или други воени злосторства и злосторства против човештвото извршени врз бошњачкото население во Босна и Херцеговина, туку за нивно величење. Иако имаше официјални обиди за некаков вид конфронтација во 2000-те, во изминатите една и пол до две децении, српската шовинистичка реинтерпретација на српската агресија, и масакрот во Сребреница во нејзиниот симболичен центар, стана дефинирачки столб на српската државна идеологија.

Приказните што се исткаени за српската невиност, па дури и жртва, им нудат и на Александар Вучиќ и на Милорад Додик политичка и културна референтна рамка која не само што ја оправдува нивната моќ и ја гарантира нивната поддршка, туку им овозможува и да прават компромиси и да ги заплашуваат своите подемократски ориентирани политички противници. Негирањето денес е клучот за моќта на Вучиќ и Додик. Вучиќ жестоко се бореше против усвојувањето на резолуцијата на ОН од 2024 година, и иако на крајот не успеа, се врати во Белград славејќи се – наведувајќи, меѓу другото, делумни успеси, меѓу кои релативно големиот број држави што се воздржаа или гласаа против резолуцијата одиграа истакната улога.

Како што се сеќаваме, пред две години, Унгарија се издвои меѓу второспоменатите земји, со што беше ставена на истата полица со земјите што го поддржуваат негирањето на геноцидот и на тој начин премолчено го негираат геноцидот: меѓу другите, Русија, Кина, Северна Кореја, Белорусија.

Нашата горчина и згрозување поради ова ја изразивме во реално време на овие страници на „Маѓар наранч“. Една од најважните причини за гласањето против ја видовме (и сè уште ја гледаме) во недостатокот на независна унгарска надворешна политика, во губењето на суверенитетот: „…затоа што Србија е исто така наш голем пријател затоа што е и голем пријател на Русите. Причината за унгарското отфрлање е тоа што ова е диктирано од интересите на Русија; исто како што интересите на Русија диктираат Унгарија да го прифати поранешниот македонски премиер кој падна и избега од одговорност, Унгарија да го испрати некомпетентниот претседател на Република Српска да ја прецрта картата на Балканот. На крајот на краиштата, сето ова ги промовира и продолжува немирите на Балканот, што е првенствено во интерес на Русија да го дестабилизира Западот“.

Новата унгарска влада, секако, нема начин формално да го поништи гласањето против пред две години: не може ретроспективно да се приклучи на резолуцијата на ОН. Но, тоа не значи дека би била без можности ако сака да ја поправи штетата предизвикана од еден од најстресните потези на унгарската надворешна политика во изминатите децении. Може да изрази жалење за потегот на својот претходник и да изрази сочувство со босанските жртви, преживеаните и роднините на жртвите. Со босанската држава. Нешто слично како што Петер Маѓар им се извини на цивилите и новинарите во име на унгарската држава на првиот ден од новиот парламент за злосторствата што не само што не ги извршил тој, туку и дека самиот бил жртва на слични злосторства. Или на друг начин: на пример, на 31-годишнината од масакрот во Сребреница, на 11 јули, на комеморацијата што ќе се одржи на местото во Поточари. Впрочем, резолуцијата на ОН со која се прогласува 11 јули за меѓународен ден на сеќавање го охрабрува ова.

Ова е неопходно првенствено затоа што тоа го бараат пристојноста и правдата. И првенствено ни е потребно, би било добро за нас, за вас, жителите на оваа земја, бидејќи ова злосторство, гласањето против, беше извршено во наше име. Но, не станува збор само за тоа.

Таквиот гест би го избришал и срамот со кој Орбан и Петер Сијарто ја извалкаа Унгарија – а освен тоа, би имал директни, меѓународни политички придобивки. Ако декларираната намера на новата влада е да ја откорне Унгарија од сферата на интерес на Русија – како што прави – тогаш таа мора да ја расклопи и мрежата што Орбан ја плетеше на Балканот со години, во согласност со руските интереси, со пари од унгарскиот буџет. Оваа мрежа отсекогаш им помагала на лошите момци да преживеат, а нејзиниот природен материјал за врзување беше корупцијата. Наместо Јанез Јанша, Милорад Додик, Никола Груевски, кој сè уште има влијание врз владејачката партија на Македонија дури и во егзил во Будимпешта, Албанецот Еди Рама и пред сè Александар Вучиќ, тој мора да бара нови сојузници, без разлика дали се во владата или во опозицијата. Ништо не би го сигнализирало пресвртот погласно од подадена рака кон жртвите од босанската војна.

(Ендре Бојтар е главен и одговорен уредник на унгарскиот неделник „Маѓар наранч“. Ова е уводникот објавен во последниот број.)