Домобран и доберман

Историјата на хрватско-босанските односи не е светла, но нема сомнение дека Бошњаците во минатото им предизвикале на Хрватите неспоредливо помалку зло и несреќа отколку хадезеовците. Вклучувајќи ги и злосторствата од сферата на таканаречените демократски процедури. Фактот дека (и) со бошњачките гласови се избира хрватски претставник во Претседателството на Босна и Херцеговина секако не е фер, но не е толку катастрофален како кога истиот претставник го избираат членовите на ХДЗ. Стапицата укажува на незавидната положба на Хрватите во Босна и Херцеговина, народ заглавен помеѓу неправда и катаклизма. Хадезеовската логика – која, патем, е активно или пасивно поддржана од сите други политички групации во Хрватска – е неумоливо едноставна: на Хрватите во Босна и Херцеговина мора да им се дадат политички права, а политичките права на Хрватите се сведуваат на тоа да бидат Хрвати. Бидејќи артикулацијата на хрватскоста ја врши ХДЗ, секој што има злоба кон таа партија е легитимиран како антихрват, што значи дека е произволно исклучен и од политичкиот и од националниот корпус, односно од едното и истото.

Пред многу години, во еден од моите ретки конструктивни текстови, се залагав за радикална промена на правилата за избор на членови на Претседателството на Босна и Херцеговина. Според овој предлог, на секој граѓанин на таа земја – Србин, Бошњак или Хрват – ќе му биде одземено правото да гласа на избори за кандидат кој припаѓа на истиот народ како него, а за возврат, наместо еден, ќе има два изборни гласа, со обврска да ги распредели подеднакво меѓу кандидатите на другите два конститутивни народа. Поточно: еден Бошњак ќе биде слободен да даде по еден глас за хрватски и српски кандидат, Хрват за Србин и Бошњак, и Србин за Бошњак и Хрват. Со оглед на претходните искуства, реално може да се очекува дека мнозинството Хрвати, Срби и Бошњаци во Босна и Херцеговина, информирани од нивните национални партии, ќе покажат доверба на таквите избори за оние кандидати кои членовите на другите два народа најмалку ги сакаат, а во најдобар случај ги презираат или дури ги мразат. Резултатот, според тоа, би довел до чиста еманципација: наместо Бошњак, Србин и Хрват да седат во Претседателството на БиХ, владејачкото тело би било окупирано од антибошњак, антисрбин и антихрват. Вака замислено владејачко тело би било милион пати помалку токсично од постојното.

Иницијативата беше преземена со цел да се афирмира националното предавство како корисна и одговорна форма на општествен ангажман, и да се покори сеприсутниот национализам преку заострување на неговите критериуми, така што по одредено време тие ќе добијат лековити пародични форми. По долго, децениско запознавање со сите начини на политичка практика на ХДЗ, сфатив дека љубовта кон сопствениот народ може да биде безгранична како бездната.

Изненадувачки, предлогот не беше сфатен сериозно, а последиците од ова необјасниво незнаење се чувствуваат и денес – Иван Пенава и Татковинското движење (ДП) повикуваат на обновување на Херцег-Босна! Тие го сторија тоа во документ наречен „Декларација“, каде што во насловот бараат „воспоставување на хрватска изборна единица во Федерацијата на Босна и Херцеговина“. Ако ова нешто не се спроведе што е можно поскоро, тие ќе… ќе… ќе… се налутат навистина и ќе дадат „целосна поддршка“ за враќањето на „Хрватската Република Херцег-Босна како компонента на Соединетите Држави на Босна и Херцеговина“. Затоа, тие бараат „итен и јасен договор во рамките на владејачката коалиција“ за ова судбоносно прашање, бидејќи „пасивното набљудување и чекањето не се наша политика“, а ако тоа не се случи, тие ќе… ќе… па, тоа е „последен момент е да се избегнат радикални решенија“.

Пенава и компанија очигледно ја добиле својата инспирација пред еден месец од учеството во Традфест – дводневно дружење на полско-хрватско-американски конзервативни десничари – кога, заедно со географска карта, била претставена потребата од формирање „трет хрватски ентитет“ во Босна и Херцеговина, со цел да се спречи континуираната дискриминација на хрватските католици и да се запре исламската закана за Европа. Адреналинот се зголемил, телата трепереле, крвта се излеала по ридот, дланките се потеле… и следела забава по чијшто ритуал на колективна онанија била објавена „Декларацијата на Татковинското движење“.

Мнозинскиот коалициски партнер, зборувајќи преку устата на главниот ум Андреј Пленковиќ, покажа намќорест изненаден изглед, не криејќи дека каснувањата од проусташките комарци веќе многу го нервираат… „Не знаев дека ќе има таква иницијатива“… „ова е очигледно политички напор“… „за видливоста на ДП, претпоставувам“… „имаме состанок на коалицијата во среда“… „па ќе видиме“… „па ќе разговараме“… „која би била поентата на таа иницијатива“… „Имам сериозни резерви во врска на стилот на ДП“…

Разбравме: проблемот не е во содржината, туку во стилот. Првиот меѓу кловновите на Татковинското движење, секако, знае да се заканува со празна пушка (бидејќи никој не помислува да се лиши од своите тешко заработени привилегии) ​​и трескавично размислува кого би можел, заради сценски ефект, да нокаутира со кундак од пушка. За него и остатокот од тимот под црниот шатор, хрватското население во Босна и Херцеговина е како усташките трупови во Словенија и Австрија – репроматеријал наменет за обновување на разнишаната политичка позиција во Хрватска. Тоа е дилемата: во кој гроб да се копа за да се покажат некои знаци на живот?

Проблемот со Херцег-Босна, сепак, е што ја патентираше ХДЗ. Тоа беше плод на бановинските соништа на Фрањео Туѓман, поради кои Непрежалениот, да беше живеел малку подолго, ќе јаатоплеше обвинителниот клупа во Хаг заедно со гарнитура херцеговски полтрони. И остана, барем како трајна копнеж, симбол на „природното“ право на хрватските политички власти да се мешаат во внатрешните работи на Босна и Херцеговина.

Изговорот за ова произлегува од друга опсесија на ХДЗ: присилното политичко обединување на Хрватите во Босна и Херцеговина (иако не само нив), заедно со мисионерското ширење на свеста дека целосниот идеолошки и политички идентитет е компресиран во националната припадност. Поранешниот мозок на ваквите операции, вклучително и проектот Херцег-Босна со придружната инфраструктура на кампот, се користеше за да спроведува лажни борби со внатрепартиските радикали кои тој – наводно – ги држеше под контрола со екстремни напори. Што беше Гојко Шушак ако не личен ДП-овец на Туѓман?

Истиот модел денес – со премолчената порака: „Злото што го правиме е, по наша заслуга, помало од злото што можевме да го направиме“ – го оправдува сомневањето во провизориумот на постоењето на двете партии. ДП иницира протерување на Србите од политичкиот и јавниот живот, па ХДЗ, преку трабанати во Советот за национални малцинства, го намалува финансирањето на „српски ‘Новости’“ и ги преточува шовинистичките критериуми во државна програма. ДП иницира реафирмација на усташите, па хадезеовецот Пленковиќ, со помош на своите потомци, го легитимира Томпсон, а потоа му овозможува да настапува на плоштадот Јелачиќ, кршејќи го законот и одлуката на градската власт во Загреб. ДП иницира нов бран на ревизионизам, па хадеезовецот Медвед ги пречекува ковчезите со останки од ископани усташки војници и ги покрива со национални знамиња. ДП иницира обновување на Херцег-Босна, па…

Тешко е да се избегне впечатокот дека малцинскиот коалициски партнер, додека клоца со заднитенозе, ‘ржејќи, лаејќи, острејќи ги песјаците и обидувајќи се да привлече внимание кон себе, ја презема улогата на авангарда, крчејќи го патот по кој наскоро ќе маршира целиот ешалон на власта, и по патот радикализирајќи го својот наводен скротувач. Во ред, радикализацијата е пресилен термин; напротив, побрзо ќе биде дека ДП, дејствувајќи под кодно име, отстранувајќи еден по еден слој лицемерие, ѝ помага на ХДЗ да се врати во првобитната агрегатна состојба.

Оттука и „сериозните резерви“ на Пленковиќ за стилот на ДП, но не и за содржината, што треба да биде саморазбирливо за секој партиски член, бидејќи сегашните предлози ѝ дозволуваат на ДП гласно да каже она за што тајно сонува ХДЗ. Повторното појавување на Херцег-Босна во хрватскиот политички живот предупредува дека не треба да се брза со заклучоци за тоа кој кого контролира во владејачката алијанса и зошто. Изгледот може да биде лажен. Извештајот може да биде погрешен. Правилно напишана вест би можела да гласи: бесен доберман води лудак на јаже.

(Виктор Иванчиќ е хрватски новинар, основач и главен уредник на познатиот  „Ферал трибјун“. Текстот е објавен во хрватскиот магазин „Новости“.)