28 јули во историјата – Започна Првата светска војна

Првата светска војна, позната и како Големата војна, започна на 28 јули 1914 година и траеше до 11 ноември 1918 година. Овој конфликт, еден од најразорните во историјата, ги вклучи големите светски сили поделени во два спротивставени сојузи: Антантата (вклучувајќи ги Франција, Велика Британија, Русија, а подоцна и САД) и Централните сили (Германија, Австро-Унгарија, Отоманската империја и Бугарија).

Војната започна со низа сложени политички, воени и социјални настани, а клучниот момент беше атентатот врз австро-унгарскиот наследник на престолот, Франц Фердинанд.

На почетокот на 20. век, Европа беше поделена на спротивставени сојузи, создадени преку низа дипломатски договори. Главните сојузи беа Тројниот сојуз (Германија, Австро-Унгарија и Италија) и Тројна антанта (Франција, Русија и Велика Британија). Овие сојузи, заедно со растечкиот национализам, империјалистичките амбиции и трката во вооружување, создадоа напната атмосфера во Европа. Според историчарот Кристофер Кларк во „Месечарите: Како Европа отиде во војна“ во 1914 година, европските сили несвесно „оделе кон војна“ поради неуспехот на дипломатските решенија и меѓусебната недоверба.

Балканот, познат како „буре барут на Европа“, беше особено нестабилен. Австро-Унгарија и Русија се натпреваруваа за влијание во регионот, додека новоформираните држави како Србија се обидуваа да ги прошират своите граници. Србија, поттикната од националистичките движења, ги поддржуваше групите што се бореа за обединување на јужнословенските народи, што предизвикало загриженост во Австро-Унгарија.

Непосредниот повод за војната беше атентатот врз надвојводата Франц Фердинанд, наследник на австро-унгарскиот престол, на 28 јуни 1914 година во Сараево. Атентаторот, Гаврило Принцип, беше член на српската националистичка група „Млада Босна“. Атентатот бил внимателно испланиран, а Принцип и неговите соработници имале поддршка од одредени елементи во рамките на српската армија, иако директната вмешаност на српската влада не е докажана.

Австро-Унгарија го сметала атентатот за директен предизвик за нејзината моќ на Балканот. По еден месец преговори и дипломатски маневри, Австро-Унгарија ѝ постави ултиматум на Србија на 23 јули 1914 година, барајќи строги услови, вклучително и дозвола австро-унгарските власти да истражат во Србија. Србија ги прифати повеќето од условите, но ги отфрли оние што го загрозуваа нејзиниот суверенитет. Ова ѝ дало причина на Австро-Унгарија да ѝ објави војна на Србија на 28 јули 1914 година.

Објавувањето војна започнало низа сојузнички обврски. Русија, како сојузник на Србија, започна со мобилизирање на своите трупи, што ја натера Германија да ѝ објави војна на Русија на 1 август 1914 година. Два дена подоцна, на 3 август, Германија ѝ објави војна на Франција, сојузникот на Русија. Потоа Германија го спроведела Шлифеновиот план, брз напад низ Белгија за да се заобиколи француската одбрана. Овој потег ја вовлече Велика Британија во војната на 4 август, бидејќи беше обврзана да ја брани белгиската неутралност според Лондонскиот договор од 1839 година.

Оваа низа настани покажува како сојузничките системи и воените планови ја направија војната речиси неизбежна откако започна конфликтот. Дипломатските напори за смирување на ситуацијата беа неуспешни поради брзината на воените мобилизации и недовербата меѓу силите.

Првата светска војна започна како резултат на сложена мешавина од политички тензии, сојузнички обврски и националистички страсти, предизвикани од атентатот врз Франц Фердинанд. Брзата ескалација на конфликтот, поттикната од сојузничките системи и воени стратегии, го претвори регионалниот конфликт на Балканот во глобална војна. Овој конфликт имаше далекусежни последици, вклучително и масовни загуби на животи и промени во светскиот поредок.