Кинеските стандарди за работа изгледаат како затвореништо во Србија

Кинеските работници во кинескиот рудник за бакар во Србија сведочеле за БИРН за сериозни  прекршувања на нивните права, вклучително и ограничување на нивното движење, 12-часовни работни денови и одземање на пасошите.

Десетици работници ангажирани од кинеската државно контролирана групација за рударство „Зијин“ покажаа ретко несогласување на 14 јануари, кога протестираа пред рударскиот комплекс за бакар во српскиот град Бор, во мнозинска сопственост на Зијин од 2018 година. Зијин го омаловажи настанот, велејќи дека работниците се собрале затоа што сакале да се вакцинираат против Ковид-19 за да отпатуваат дома за кинеската Нова година во февруари, но дека нема достапни авионски билети.

Доказите до кои дојде БИРН, сепак,  покренуваат сериозни прашања во врска со условите со кои се соочуваат кинеските работници во Србија и подготвеноста на српските власти да интервенираат и да ризикуваат да им наштетат на сè поважните дипломатски и инвестициски односи со Кина.

Во разговорите со нив, неколку кинески работници, кои одбија да бидат именувани поради страв од последиците од зборувањето за медиумите – рекоа дека работат екстремно многу часови, дека се ограничени во нивните станбени простории и дека морале да ги предадат своите пасоши.

„Немаме слобода, како да сме затвореници“, рече еден работник.

„Зијин не не третира нас кинеските работници како човечки суштества“, рече друг.„Тие се загрижени и исплашени дека ќе излеземе да бараме новинари за да ја разоткријат веста дека нè измамиле да дојдеме овде и да работиме“.

Според условите во билатералниот договор од 2018 година, Законот за работни односи на Србија е привремено суспендиран за кинеските државјани кои работат во Србија, што значи дека трудовиот инспекторат на земјата нема право да ги ревидира нивните договори или да проверува дали тие се платени. Но, може и треба да ги проверува здравствените и безбедносните услови, рече Марио Рељановиќ, експерт за работнички права и научен соработник во Институтот за компаративно право во Белград. Рељановиќ рече дека наводите во врска со слободата на движење и одземањето на пасошите се работа на полицијата.

„Не само што опишаниот третман на работниците може да се окарактеризира како кривично дело трговија со луѓе, туку сосема е извесно дека постапувањето по трудовото право што им се нуди подразбира целосна недоволна свест за меѓународните стандарди на трудот и целосна негрижа за нивното здравје и животи“, рече тој.

„Од изјавите на работниците и видеата што ги видов, можеме да кажеме дека српските институции дефинитивно треба да проверат што се случува таму“, рече Рељановиќ за БИРН. „Се надевам дека тие слободно ќе ја вршат својата работа без да преовладуваат политичките и деловните интереси.

Српската невладина организација за борба против трговија со луѓе АСТРА предупреди дека случајот потенцијално вклучува „трговија со луѓе со цел трудова експлоатација“, растечки проблем во Србија“.

„Тие се целосно незаштитени, експлоатирани, загрозени поради присуството на коронавирусот на градилиштето и поради сместувањето, во странска држава чиј јазик не го зборуваат, постојано не ја поседуваат својата лична документација и нивното движење е ограничено“, велат од невладина организација за БИРН. Ниту Зијин, ниту Министерството за труд на Србија не одговориле на барањата за коментар за оваа приказна.

Подготвеноста на кинеските компании да откупат задолжени државни претпријатија во Србија помогна да се намали притисокот врз буџетот на балканската земја, но аналитичарите велат дека тоа има цена во однос на транспарентноста, еколошките стандарди, работничките права и растечката кинеска политичка моќ.

Зијин влезе во Србија во 2018 година, плаќајќи 350 милиони долари за докапитализација на РТБ Бор и вети дека ќе инвестира 1,26 милијарди долари во следните шест години во замена за 63 отсто од акциите. Подоцна презеде проект за експлоатација на наоѓалиштето Чукару Пеки. Владата на Србија вели дека проектот е од витално значење за економијата на земјата, но кинеските работници на локацијата плаќаат висока цена.

Видеото до кое БИРН дојде од внатрешноста на нивното сместување покажува соби од околу 10 квадратни метри преполни со кревети за 10 лица.Работниците со кои разговараше БИРН се пожалија на работа по 84 часа неделно, на доцнење на платите, на ограничено движење и на несоодветна работна облека.Можеби најзагрижувачки е што некои работници рекоа дека потпишале бланко договори и ги предале своите пасоши.

„Не сме навистина свесни што има во договорите“, рече вработен.„ Листот беше празен кога ни го дадоа да го потпишеме. Што е напишано на празното место по потпишувањето, никој навистина не знае. Тие само бараат да работиме. Не ни е дозволено да излеземе надвор, ниту пред портите на нашата населба. Треба да се искрадеш ако сакаш да купиш нешто и, ако те фатат, ти наплаќаат 30.000 динари [232 евра]“, изјавил еден од соговорниците. Тој, исто така, го обвини „шефот“ дека ги отфрлил барањата на работниците да им биде дозволено да се вратат во Кина.

„Компанијата ни ги одзеде пасошите и ни се заканува дека ќе мора да ги платиме трошоците за повратниот авионски билет ако сакаме да си одиме дома“, рече тој. „Поради пандемијата, авионските билети се многу скапи, па многумина мора да останат.

Во својот одговор на извештаите на локалните медиуми за протестот на 14 јануари, Зијин негираше дека на оние што ги вработува им е забрането да го напуштаат станот кога не работат или се принудени да работат многу часови. Исто така, го бранеше квалитетот на сместувањето, велејќи: „Работничките домови се опремени исклучиво со нов мебел, инсталации и уреди“.

Во текот на изминатите неколку години, илјадници кинески работници поминаа низ Србија, важна станица на Пекингшката иницијатива „Појас и пат“ за да се олесни транспортот на кинески стоки до европските пазари. Но, малку се знае за условите на нивното вработување или условите во кои живеат и работат.Критичарите велат дека билатералните договори меѓу двете земји, начин за брзо следење на кинеските инвестиции, го заобиколиле српскиот закон во низа области.

Во септември 2018 година, Србија го усвои Законот за потврдување на договорот за социјално осигурување со Кина, со што само кинескиот закон за труд се применува на кинеските работници мигранти во Србија во првите пет години од нивниот престој. Ова значи дека законот за работни односи на Србија и стандардите што ги поставува во однос на работничките права се суспендирани во случајот со кинеските државјани, ограничувајќи ја јурисдикцијата на трудовиот инспекторат да истражува.

Кинеските државјани сочинуваат речиси 30 отсто од вкупниот број странски работници во Србија, или 3.148 во 2019 година.Рељановиќ, експерт за работнички права, рече дека билатералните договори не можат „да го исклучат правото на државата да интервенира во случај на сериозни прекршувања на законот“.Договорот од 2018 година беше потпишан наводно за да се регулираат прашањата за двојното оданочување, социјалното осигурување и слични прашања, но во пракса тој имаше „погубни резултати“, рече тој за БИРН. Доколку наводите се точни, рече тој, тоа претставува повреда на „не само правото на работа и безбедна работна средина, туку и на правото на човечко достоинство“.

Работниците со кои разговараше БИРН рекоа дека не ги поседуваат договорите што ги потпишале бидејќи компанијата им ги зела. Еден, кој рече дека пристигнал во Србија во март 2020 година, рече дека работел 12 часа на ден.

„Ако го додадеме времето поминато на заминување и враќање од работа, ни требаат 14 часа секој ден“, рече тој. „Не можеме доволно да се одмориме, немаме индивидуални слободи… платите не стигнуваат на време и  често иаме ситуации кога сме финансиски казнети без соодветна причина. Никогаш не ни обезбедија работи за да нè заштитат на работа; немаме соодветна облека за работа… на некои луѓе им замрзнуваат стапалата и немаат друг избор освен да ги трошат своите пари на опрема“, посочи еден од соговорниците.

Јануарскиот протест се случи откако десетици работници беа позитивно тестирани за Ковид 19, што предизвика загриженост меѓу другите за здравствените мерки на претпазливост и хигиенските стандарди во нивните станбени простории. Многумина оттогаш беа преместени во хотел во кинеска сопственост на периферијата на главниот град на Србија, Белград. Вратите на хотелот беа заклучени и спуштени ролетните кога го посети репортер на БИРН. Еден Кинез погледна низ прозорецот, но одби да зборува.

Службеник во Инспекторатот за труд на Србија, кој одби да биде именуван, изјави за БИРН дека кога работниците го организирале протестот, локалното раководство на Зијин им кажало на инспекторите по телефон дека поради пандемијата нема да биде возможна инспекција на локацијата.Официјалниот претставник рече дека од 900 работници ангажирани од локалната градежна компанија на Зијин во Србија, Џиншан, околу 400 сè уште немаат официјални дозволи за работа.

Рељановиќ рече дека српскиот јавен обвинител треба да дејствува, „бидејќи меѓудржавниот договор не дава – ниту може да даде во какви било редовни околности – амнестија од кривична одговорност“.

„Се чини дека на надлежните органи и институции во Србија не им пречи формално да се засолнат зад тоа и да ги одвратат очите од шокантната судбина на кинеските работници“, изјави тој .(БИРН)