И усташите го сакаа Тито

Меѓу членовите на хрватската дијаспора, имало и други идеологии покрај оние за градење држава, но тие доминирале во политичките активности на емигрантите, пишува историчарот Мате Никола Токиќ. Бројни сепаратистички групи делеле исти почетни точки – дека Југославија е нелегитимна, додека прашањето за тоа каква идна хрватска држава треба да се смета за второстепено

Минатиот месец, шпанските власти го вклучија грбот на Хрватскиот национален отпор (ХНО), кој се состои од шаховска табла со бело поле и меч, на законски утврден список на симболи „спротивни на демократското сеќавање“ и наредија негово отстранување од гробот на Вјекослав Лубуриќ, погребан во Каркаишент, во близина на Валенсија.

Воениот злосторник „Макс“ Лубуриќ беше командант на сите концентрациони логори на Независната Држава Хрватска и основач на ХНО, една од повоените организации на усташката емиграција. Во овој контекст, интересно е да се забележи неодамнешниот есеј „Радикален прагматизам: Хрватската дијаспора од Студената војна и нејзините визии за постјугословенската држава“, објавен во научното списание „Европа-Азија студии“.

Авторот е историчарот од хрватско-германско потекло Мате Никола Токиќ, кој не се осврнува на оваа тема за прв пат. Во 2020 година, Токиќ објави монографија за сепаратизмот и тероризмот на хрватската повоена дијаспора. Како и книгата што следи, новото дело е создадено преку детално истражување на примарните извори.

Архивите на Австралиската служба за безбедност и разузнавање (АСИО) и Министерството за надворешни работи на Западна Германија содржат најголем дел од документите за активностите на хрватската дијаспора. Не станува збор само за извештаи на споменатите институции, туку и за конфискувани писма, дневници, памфлети, прирачници за обука, пропагандни материјали и весници. Токиќ, исто така, истражувал архиви во земјите од поранешна Југославија, вкупно во десет земји на три континенти.

Меѓу членовите на хрватската дијаспора, покрај државотворните, забележува авторот, постоеле и други идеологии, но вторите во голема мера доминирале во политичките дејствија на емигрантите. Бројни сепаратистички групи делеле исти почетни точки – дека Југославија како држава е нелегитимна и дека на Хрватите им е потребна и заслужуваат своја држава.

Иако постоел договор за основните позиции, прашањето каква треба да биде идната хрватска држава или врз какви политички и идеолошки основи ќе биде структурирана, останало неодговорено. Овие прашања, секако, биле дискутирани, но најчесто се сметале за целосно секундарни во однос на задачите за организирање и мобилизирање во антијугословенската борба.

„Активностите на хрватската политичка дијаспора по војната биле – можеби премногу едноставно кажано – доминирани во многу погледи од деструктивни, а не од конструктивни импулси“, пишува историчарот. Во својот есеј, Токиќ истражува како дијаспората ја замислувала хрватската независност, односно опишува четири идеолошки струи присутни во првата половина од Студената војна меѓу националистичката емиграција и го реконструира идеолошкото и стратешкото размислување на нивните протагонисти, барем она што е присутно во употребената реторика.

Првиот пристап го застапуваше Владко Мачек. Водачот на предвоената ХСС успеа да преговара со Белград во 1939 година за создавање на Хрватска Бановина. За разлика од остатокот од емиграцијата, тој не се залагаше за воспоставување независна држава дури ни по војната. Тој веруваше дека хрватските интереси најдобро ќе бидат заштитени со создавање на централноевропска федерација, чии членови ќе имаат широка автономија, но не и независност.

Овој став делумно произлезе од искуството со последиците од екстремистичките националистички политики од предвоениот и воениот период, како и од верувањето дека демократијата и заштитата на правата на сите национални групи се поважни од бескомпромисниот сепаратизам. Бидејќи Мачек предвиде дека воспоставувањето независна држава не е можно без хрватско-српско крвопролевање, неговата „Дунавска федерација“ ќе ја вклучи и Србија. Тој иницираше разговори со неколку министри од предвоените, ројалистички влади околу оваа платформа.

Потоа отиде многу подалеку. Верувајќи дека Југославија е на работ на распад и дека на Хрватите им се заканува српска одмазда поради усташките злосторства, во средината на 1950-тите тој влезе во преговори со Јосип Броз; се зборуваше за амнестија за членовите на ХСС и нивно враќање во земјата, во замена за прифаќање на владејачкиот режим. Од договорот ништо не произлезе, но со оглед на омразата на поголемиот дел од политичката емиграција кон комунистите и Тито, самиот обид веќе беше предавство, а Мачек беше маргинализиран.

Најпознатиот поддржувач на независноста беше шефот на НДХ, Анте Павелиќ. За разлика од многу поранешни фашисти, тој не се повлече во сенка. Откако најде засолниште во Перонова Аргентина, тој многу брзо ја основа Хрватската државотворна партија, како и „влада во егзил“, составена претежно од усташки државни функционери. Неговите идеи за „ослободување“ од „српско-комунистичката окупација“ се темелеа и на претходните: тој веруваше дека воспоставувањето независна држава е можно само со поддршка на големите сили.

Но, Третиот рајх и фашистичката Италија беа поразени, па затоа мораше да најде нови покровители. По раскинувањето на Тито со Сталин, усташите дури воспоставија контакти со Москва. Но, Павелиќ заклучи дека стратегијата за прикажување на Хрватите како големи антикомунисти и демократи кои, пишува Токиќ, „ќе застанат рамо до рамо со западните сили и против глобалните сили на комунизмот“ е поперспективна.

Надежите за поддршка од Западот излегоа промашени. По 1948 година, Југославија повеќе не беше во советскиот камп; всушност, таа претставуваше стратешка пречка за експанзионизмот на Москва, па затоа Тито беше многу попосакуван сојузник за западните сили. Следствено, Западот водеше политика спротивна на плановите на Павелиќ: оценувајќи дека само СССР ќе има корист од нестабилноста, тој силно ја поддржуваше територијалната целовитост на Југославија.

До почетокот на 1960-те, политичката емиграција во голема мера ја изгуби својата важност, и токму тогаш таа повторно се ревитализираше и радикализираше. Имено, во тие години, Југославија им дозволуваше на своите граѓани да одат во странство на работа. Само мал дел од стотиците илјади Хрвати кои емигрираа станаа активни во сепаратистичките организации, а уште помалку во насилните организации. Сепак, токму членовите на новиот бран емигранти беа тие кои сè повеќе прибегнуваа кон тероризам.

Од 1962 до 1972 година, хрватските екстремисти извршија 52 акти на насилство само во Австралија, додека во Западна Германија, Шведска и САД беа одговорни за повеќе од педесет атентати или обиди за атентати, четириесет бомбашки напади и две киднапирања. Идеолошки, некои ја споредуваа борбата против Белград со антиколонијалните и антиимперијалистичките движења во Третиот свет, додека други го сметаа насилството за суштински дел од револуционерната пропаганда и револуцијата.

Следејќи ја традицијата на предвоеното и военото усташко движење, младите радикали раскинаа со некои од идеите на старата гарда. Од неуспехот на нивниот план да обезбедат поддршка од Западот за проектот за распаѓање на Југославија, тие заклучија дека е најдобро да заземат „антиидеолошка“ позиција. Според нивното сфаќање, сѐ додека Хрватска беше угнетена, идеолошките прашања беа луксуз, товар и ограничувачки фактор.

Новата генерација емигранти ја сметаше идеологијата за неважна и се залагаше за стратешка флексибилност, верувајќи дека треба да ја поздрават помошта од која било земја што е подготвена да ги поддржи нивните аспирации, без разлика дали нејзината влада била демократска, фашистичка или комунистичка; единствениот услов бил да го поддржи создавањето независна хрватска држава. Еден манифест на емигрантите така се залагаше за сојуз со Албанија на Енвер Хоџа или со која било друга социјалистичка држава што би имала корист од распадот на Југославија.

Овој „агностицизам“ во однос на идеологијата, истакнува Токиќ, „не треба да се меша со политичка умереност. Напротив, таков став зборуваше за екстремизмот на нивниот национализам. Едноставно кажано, ништо не било над посветеноста и посветеноста на нацијата“. Идеалите што не ја ставаа хрватската независност како приоритет се сметаа за предавнички и криминални. Демократијата била пожелна, но „ако изборот бил помеѓу недемократска, независна Хрватска и демократска Хрватска што не била независна, изборот бил јасен“.

Како што формулира памфлетот од Австралија, „не смее да има никаква мешавина од какви било идеологии од меѓународен карактер. Врховната идеологија е ХРВАТСКА СЛОБОДА“, т.е. „ние сме револуционери и нашата задача е да се бориме за слободна Хрватска, а не за нејзиниот општествен систем“. Според овие емигрантски кругови, улогата на „револуционерната авангарда“ не била да им кажува на Хрватите како треба да живеат, туку да им дава можност сами да одлучуваат, ослободени од оковите на странските власти.

Овој став довел до фантастични идеи. „Обрана“, официјалниот весник на ХНО на Лубуриќ, објави во декември 1968 година дека идната хрватска држава мора да се заснова на помирување на усташите, партизаните и членовите на ХСС. Непотпишаниот автор предложил создавање „целохрватска влада“ која би била составена од усташки водачи како што се Вјекослав Вранчиќ, Стјепан Хефер и Лубуриќ, како и водечките комунисти Владимир Бакариќ, Мика Трипало, Иван Гошњак, Авдо Хумо и – во улога на министер за култура – Мирослав Крлежа. Претседател на земјата би бил самиот Тито.

Југословенскиот лидер беше обвинет од емигрантите за бескрајни антихрватски злосторства, но тој можеше да се искупи преземајќи ја улогата на национален херој. Оваа заблудна идеја сведочи за тоа како ирелевантните националистички борци ја перцепираа идеологијата. Во исто време, тешко е да не се забележи дека презентираниот концепт на помирување не остана неактивна историска фуснота; имено, деривативна верзија на токму оваа идеја беше имплементирана во Хрватска во 1990-те од страна на Фрањо Туѓман.

Врвот на идеолошкиот прагматизам е стратешката преориентација, или поточно маневарот што го презеде Бранко Јелиќ. Еден од најважните усташки водачи, Јелиќ заврши во британски затвор во 1939 година, каде што ја помина целата војна. Ова се покажа како среќна околност, бидејќи тој беше во можност убедливо да се дистанцира од усташките злосторства и соработката со нацистите. Во првите повоени децении, Јелиќ, исто така, сметаше дека постигнувањето на хрватската независност е можно само во соработка со западните сили.

Но, од низа настани, од кои најважен беше западната толеранција на советската инвазија на Чехословачка, Јелиќ заклучува дека геополитиката има предност пред идеологијата. Во текст од 1971 година, тој се залага за поделба на Југославија преку соработка со Москва, која би го добила источниот дел од земјата, додека Хрватска би била независна и, по примерот на Финска, строго неутрална. Со оглед на тоа што Јелиќ, како влијателна личност, половина век застапуваше огорчен антикомунизам, неговото свртување кон СССР предизвикало возбуда во емигрантските кругови, како и тревога во разузнавачките кругови низ целиот свет.

Сè на сè, радикалната хрватска дијаспора била поразновидна отколку што сугерираат стереотипите што генерално ја опишуваат како усташка, забележува Токиќ. Таа дејствувала во контекст што бил многу различен од оној пред 1945 година. Но, и покрај тоа што развила одреден степен на политички прагматизам и идеолошка и стратешка флексибилност, нејзината фундаментална позиција е непроменета.

„Нашиот став е јасен: урнете ја секоја Југославија. Урнете ја со Руси и Американци, со комунисти, некомунисти и антикомунисти. Урнете ја со секој што ја урива, урнете ја со дијалектиката на зборовите и динамитот, но урнете ја безусловно, бидејќи ако една земја нема право да постои – тогаш тоа е само Југославија“, пишуваше на секоја корица од списанието на Лубуриќ „Дрина“. Овој проглас не значи дека хрватските сепаратисти немале фашистички тенденции.

Таквиот став го илустрира токму спротивното, пишува Токиќ – „антиидеолошкиот“ политички реализам не се појавил како резултат на недостаток, туку на вишок на шовинистички национализам, национализам што ја ставал државноста над сè. Освен тоа, оваа позиција е сосема контрадикторна. Ако се прифати тезата, која е целосно проблематична, но широко распространета меѓу националистите, дека „нацијата“ нема потреба од идеологија, „самата државност е суштински политичка и затоа идеолошка“, заклучува Токиќ.

(Јерко Бакотин е познат хрватски новинар и писател. Текстот е објавен во хрватскиот магазин „Новости“.)