Доматите станаа симбол на поскапувањата во САД

Доматот, сеприсутен во сè, од брза храна и хамбургери до висока кујна, добива нова улога: симбол на растечките трошоци.

Во изминатата година, цените на доматите пораснаа повеќе од кој било друг прехранбен производ, станувајќи една од најголемите главоболки за потрошувачите, кои сè повеќе ја ограничуваат достапноста на производи што некогаш беа достапни за сите.

„Доматот стана симбол на нешто многу подлабоко“, вели Исак Бернал Карбахо, готвач од Њујорк, кој се жали дека „наједноставните задоволства во животот“ стануваат жртви на растечките цени. „Нешто толку основно како купување свеж зеленчук почнува да станува сериозна финансиска одлука за многу семејства“, рече тој.

Цените на доматите пораснаа за околу 40% во текот на изминатата година, според најновиот индекс на потрошувачки цени, далеку надминувајќи го кафето (зголемување од 18,5%), печеното говедско месо (зголемување од 17,8%) и замрзнатата риба и морски плодови (зголемување од 12%), кои се главните причини за кризата со прифатливоста на храната во Америка.

Одделен мерач за инфлација објавен во четврток покажа дека вкупните цени во САД се зголемиле за 3,8% во април во споредба со претходната година, што е најмногу за речиси три години.

Покрај приносите, експертите посочуваат два столба од политиката на претседателот Доналд Трамп во вториот мандат за зголемувањето на цените на доматите: војната со Иран и царините. Војната предизвика вртоглаво зголемување на цените на горивата и трошоците за испорака. САД се повлекоа од договор што дозволуваше увоз без царина на домати од Мексико, од каде што доаѓаат повеќето домати на американскиот пазар.

Уша Хејли, економист на Државниот универзитет во Вичита, вели дека станува збор за „совршена бура од трговска политика, екстремни временски услови и политика на Блискиот Исток“.

Производителите на домати во САД го поздравија повлекувањето од договорот за домати минатиот јули, велејќи дека тоа ќе помогне во обновата на нивната индустрија што се намалува. Но, тоа е болно за потрошувачите, кои ги видоа последиците дури оваа пролет.

Кога пристигнаа мексиканските домати, кои повеќе не се без царина, тие веќе беа 17% поскапи со граничната царина.

„Тарифите се несомнено голем двигател на инфлацијата“, рече Брет Масимино, професор по бизнис на Универзитетот Вирџинија Комонвелт. „Бидејќи САД се потпираат на Мексико за поголемиот дел од своите домати, секоја промена во трговската политика може да има големо влијание“, објасни тој.

Американските царини за доматите се зголемија од 16.424 долари во 2024 година на речиси 4,6 милиони долари оваа година, според федералните податоци, што е зачудувачки зголемување од 27.879 проценти.

Огорчените купувачи снимаат видеа во продавниците жалејќи се дека цената на доматите се зголемила четирикратно, а некои ветуваат дека ќе одгледуваат свои за да избегнат цени до 8 долари за фунта (14 евра за килограм). Но, влијанието е поголемо во бизнисите каде што доматите се неопходни, првенствено во кујните.

MarginEdge, страница што ги следи трошоците за влез во рестораните, вели дека доматите се најскапи – зголемени за 65 проценти за само еден месец – и цените на сите видови домати се зголемија.

Филип Коулс, професор по управување со синџирот на снабдување на Универзитетот Лихај, вели дека цените треба да паднат подоцна, кога ќе пристигнат домашните домати. Повисоките цени, вели тој, исто така „ќе ги охрабрат земјоделците да садат повеќе за да ја задоволат побарувачката, но тоа трае подолго“.

Сето ова е голем удар за компании како „Снарфс сендвичи“, кои ставаат домати во речиси секој сендвич што го прават.

Вејн Хамфри, главен оперативен директор на „Снарфс“, кој управува со десетици продавници во Колорадо, Мисури и Тексас, рече дека пред една година плаќал 27 долари (23 евра) за кутија домати, а сега е 93 долари (80 евра), бидејќи растечките трошоци за другите состојки на сендвичот – леб и говедско месо – се натрупуваат, а работната сила исто така станува поскапа.

„Таа една состојка сега нè чини повеќе од 1,7 милиони долари дополнителни трошоци годишно“, вели Хамфри за доматите, и „математиката е сè потешка за игнорирање“.