Белград: Како конц-логорот Старо сајмиште стана градинка

Градинката „Савско обданиште“ е сместена во болницата на логорот

Сивата зграда, слична на кутија, во која се наоѓа градинката „Савско обданиште“ служеше за разни цели низ годините. Во еден момент тоа беше ресторан; кога ќе се прошетате низ влезната врата, се наоѓате опкружени со мувла, кафеав мебел за јадење во стилот на 1970-тите години.

Кога ќе влезете подлабоко внатре, вратата води во она што сега е пештерска спортска сала. Скалилата украсени со рачно насликани карактери на „Дизни“ ги насочуваат посетителите до градинката. Ништо од сегашната функција на зградата не е поврзано најстрашно минато на зградата: импровизирана болница во нацистички логор.

Старо сајмиште беше изградено во 1937 година како трговски саемски комплекс

Иако Старо сајмиште се смета за локација за предложениот споменик на холокаустот уште од раните 1990-ти, напредокот за негово одобрување е бавен. Во меѓувреме, делови од местото се продадени на приватни сопственици.

Кога жителите на Белград слушнале дека таа локација ќе биде место за градинка, која треба да се отвори оваа есен, тие се налутија. „Градинката е несоодветна кога ќе помислите што се случувало таму“, вели Роберт Сабадош, претседател на Федерацијата на еврејските заедници на Србија.

„Но она што е уште поголем скандал е тоа што таму има пабови со години, дури и децении. Дури имаше и ноќен клуб. „Ова место беше место на мизерија и страдања и не може да се дозволи да се заборави“, вели Сабадош.

Сместено на само неколку километри од центарот на Белград, во близина на бреговите на реката Сава, Старо сајмиште се отвори во 1937 година како трговски саемски комплекс составен од 11 згради. Во 1941 година, кога нацистите ја окупираа Југославија, тие го претворија во концентрационен логор.

Дури и партијата на претседателот Вучиќ има канцеларии во Старо сајмиште

Околу 100.000 Евреи, Срби и Роми минаа низ неговите порти пред ослободувањето на градот во октомври 1944 година. Повеќе од 40.000 беа убиени. Некои починаа од прекумерна употреба или тортура, додека други беа отруени со гас во автобуси на патот до масовните гробници надвор од Белград.

Во изминатите години, некои од зградите беа претворени во таверни, ателјеа за уметници, место за музика во живо, па дури и канцеларии за владејачката политичка партија во Србија, додека останатите се распаѓаат.

Меѓутоа, градинката е нешто сосема поразлично. Зградата ја купи Миодраг Крсмановиќ, локален бизнисмен во 1998 година, кога Србија минуваше низ хаотичен воен преод од социјализам во капитализам. Крсмановиќ ги отфрла обвинувањата за уништување место со историско значење и тврди дека ја спасил зградата од пропаст.

„Јас се борам 20 години, инвестирам во оваа зграда, се грижам за неа, ја негувам. Ја купив во ужасна состојба – тотално уништена“, вели тој. „Немаше ниту покрив, тој беше целосно урнат. Тие треба да ја споредат состојбата на оваа зграда во ‘98 и денес. Сите треба да кажат – љубезно во благодариме господине, одлична работа господине“.

Крсмановиќ вели дека не бил свесен за историјата на Старо сајмиште кога ја купил зградата – и во тоа не би бил сам. Холокаустот во Србија е занемарена тема; дури во 1974 година беше поставена спомен-плоча на локацијата. Во социјалистичка Југославија геноцидната кампања против српските Евреи беше широко толкувана како дел од нацистичкото владеење на теророт. Многу Срби сè уште го гледаат холокаустот како нешто што се случило на далечни места, како што е Аушвиц, а не на куса прошетка од центарот на Белград.

„Луѓето кои имаат деловни активности во Старо сајмиште не треба да бидат виновни за тоа што не е изградени ништо на тоа место. Три четвртини од нив веројатно не знаат што се одвиваше таму“, вели Сабадош. „Ова е симптом на неуспех на нашата колективна меморија“.

И двајцата ја обвинуваат државата за непочитувањето на Старо сајмиште и се критични за одлуката да се продаде. Крсмановиќ вели дека државните правобранители се обиделе да го истераат „седум или осум пати“, но биле неуспешни затоа што продажбата била легална; тој тврди дека со задоволство би продал доколку државата понуди да го купи назад.

Старо сајмиште не е единствениот поранешен концентрационен логор во Белград кој бил предмет на комерцијален развој. Во 2005 година, земјата каде се наоѓаа урнатините на логорот Топовски шупи беше купена од компанијата „Делта холдинг“. Компанијата има намера да ги пренесе урнатините, тула од тула, во соседната парцела за да може да изгради, како што рече, најголемиот трговски центар на Балканот. Овој план предизвика реакција од локалната еврејска заедница.

Во чешкиот град Лети, во меѓувреме, индустриска фарма за свињи изградена на местото на логорот каде што беа затворени интернирците Роми за време на Втората светска војна. Отворена во 1970-тите години, фармата беше купена од чешката влада во 2017 година и урната минатата година. Катрин Мејер, извршен секретар на Меѓународната алијанса за сеќавање на холокаустот, вели дека тоа е единствениот друг познат пример на камп преобразен во место за деловно работење.

Таа вели дека случаите го потенцираат справувањето со тоа што да се прави со страниците обележани со историја на човечко страдање.

„Не може да постои единствен ‘точен’ начин за зачувување на поранешен концентрационен логор“, вели Мејер. „Секое место има своја уникатна и длабоко вознемирувачка историја и конечно е дефинирана со ужасните настани што се случија таму. Приоритет мора да биде запомнувањето на жртвите и преживеаните. За да го направите ова, местата за сеќавање мора да послужат за едукација и информирање на светот засновани на факти“.

Музејот „Куќа на теророт“ во Будимпешта е корисен пример за тоа како може да се направи успешно. Сместен на еден од најелегантните булевари во унгарската престолнина, помеѓу 1944 до 1989 година оваа величествена зграда од 19 век ја користеле последователните тоталитарни режими како објект за тортура. Во 2002 година тој беше отворен како музеј во знак на сеќавање на луѓето кои биле измачувани таму.

 

Еврејската заедница во Белград ја задржува надежта дека меморијалниот центар на Старо сајмиште можеби некој ден ќе им служи на слични цели. Во моментов се подготвува закон што го отвора патот.

„Меморијалниот центар треба да има едукативна функција“, вели Сабадоќ. „Споменикот на кој луѓето одат да положат неколку цвеќиња неколку пати годишно не е доволно. Тоа треба да биде место каде што луѓето можат да одат да слушаат, да научат, да разберат што се случило таму – и дека истото може да се случи утре повторно, ако не сте будни“. (Гардијан)