Полска сега е меѓу 20-те најголеми економии во светот. Еве како го постигна тоа

Пред една генерација, Полска го рационализираше шеќерот и брашното, додека на нејзините граѓани примаа една десетина од она што го заработуваа Западногерманците. Денес, економијата на земјата ја престигна Швајцарија и стана 20-та најголема во светот со повеќе од 1 билион долари (илјада милијарди) годишно производство, пишува АП.

Тоа е историски скок од посткомунистичките урнатини од 1989-90 година до европски шампион за раст, за кој економистите велат дека има лекции за тоа како да се донесе просперитет на обичните луѓе – и за кој администрацијата на Трамп вели дека треба да се препознае со присуството на Полска на самитот на Групата 20 водечки економии подоцна оваа година.

Трансформацијата се рефлектира кај луѓе како Јоана Ковалска, инженер од Познан, град со околу 500.000 жители на средина помеѓу Берлин и Варшава. Таа се врати дома по пет години во САД.

„Често ме прашуваат дали ми недостига нешто што се враќам во Полска, и, да бидам искрена, чувствувам дека е обратно“, рече Ковалска. „Ние сме пред САД во толку многу области.“

Ковалска работи во Центарот за суперкомпјутери и мрежи во Познан, кој ја развива првата фабрика за вештачка интелигенција во Полска и ја интегрира со квантен компјутер, еден од 10-те на континентот финансирани од програма на Европската Унија.

Ковалска работеше за Мајкрософт во САД откако дипломираше на Технолошкиот универзитет во Познан, на работа што ја гледаше како „остварен сон“. Но, ѝ недостигаше „чувство за мисија“, вели таа.

„Особено кога станува збор за вештачка интелигенција, технологијата почна да се развива толку брзо во Полска“, рече Ковалска. „Затоа беше многу примамливо да се врати.“

Бегство од сиромаштијата

Поканата за гостин на самитот на Г20 е претежно симболична. Ниту една земја-гостин не е унапредена во полноправна членка откако оригиналниот Г20 се состана на ниво на министри за финансии во 1999 година, а тоа би значело консензуална одлука на сите членови. Покрај тоа, оригиналните земји беа избрани не само според рангирањето на бруто домашниот производ, туку и според нивното „системско значење“ во глобалната економија.

Но, гестот одразува статистичка вистина: За 35 години – малку помалку од работниот век на една личност – БДП по глава на жител во Полска се искачи на 55.340 долари во 2025 година, или 85% од просекот на ЕУ. Тоа е зголемување од нивото од 6.730 долари во 1990 година, или 38% од просекот на ЕУ, а сега е приближно еднакво на 52.039 долари во Јапонија, според бројките на Меѓународниот монетарен фонд мерени во денешни долари и прилагодени за пониските трошоци за живот во Полска.

Економијата на Полска растеше во просек за 3,8% годишно откако се приклучи на ЕУ во 2004 година, лесно надминувајќи го европскиот просек од 1,8%.

Не беше само еден фактор што ѝ помогна на Полска да се извлече од замката на сиромаштија, вели Марчин Пјатковски од Универзитетот Козмински во Варшава и автор на книга за економскиот подем на земјата.

Еден од најважните фактори беше брзото градење силна институционална рамка за бизнис, вели тој. Тоа вклучуваше независни судови, антимонополска агенција за обезбедување фер конкуренција и силна регулатива за да се спречи проблематичните банки да го задушат кредитирањето.

Како резултат на тоа, економијата не беше киднапирана од коруптивни практики и олигарси, како што се случи на други места во посткомунистичкиот свет.

Полска, исто така, имаше корист од милијарди евра помош од ЕУ, и пред и откако се приклучи на блокот во 2004 година и доби пристап до неговиот огромен единствен пазар.

Пред сè, постоеше широк консензус, од целиот политички спектар, дека долгорочната цел на Полска е приклучување кон ЕУ.

„Полјаците знаеја каде одат“, рече Пјанковски. „Полска ги презема институциите и правилата на играта, па дури и некои културни норми што Западот ги развиваше 500 години.“

Колку и да беше угнетувачки, комунизмот придонесе со рушење на старите социјални бариери и отворање на високото образование за фабричките и земјоделските работници кои претходно немаа шанса. Посткомунистичкиот бум во високото образование значи дека половина од младите луѓе сега имаат дипломи.

„Младите Полјаци се, на пример, подобро образовани од младите Германци“, рече Пјатковски, но заработуваат половина од она што го заработуваат Германците. Тоа е „непобедлива комбинација“ за привлекување инвеститори, рече тој.

Успех на компанија за електрични автобуси

Соларис, компанија основана во 1996 година во Познан од Кшиштоф Олшевски, е еден од водечките производители на електрични автобуси во Европа со пазарен удел од околу 15%. Нејзината приказна покажува еден белег на успехот на Полска: претприемништво, или подготвеност да се преземат ризици и да се изгради нешто ново.

Образован како инженер под комунистичката влада, Олшевски отворил работилница за поправка на автомобили каде што користел резервни делови од Западна Германија за да ги поправи полските автомобили. Додека повеќето претпријатија биле национализирани, властите им дале дозвола на мали приватни работилници како неговата да работат, според Катаржина Шарзец, економист на Универзитетот за економија и бизнис во Познањ.

„Ова беа енклави на приватно претприемништво“, рече таа.

Во 1996 година, Олшевски отвори подружница на германската компанија за автобуси „Неоплан“ и започна со производство за полскиот пазар.

„Влезот на Полска во ЕУ во 2004 година ни даде кредибилитет и пристап до огромен, отворен европски пазар со слободно движење на стоки, услуги и луѓе“, рече Матеуш Фигашевски, одговорен за институционални односи.

Потоа дојде ризична одлука да се започне со производство на електрични автобуси во 2011 година, време кога малкумина во Европа експериментираа со технологијата. Фигашевски рече дека поголемите компании на Запад имаат повеќе да изгубат ако преминот на електрични возила не успее.

„Тоа стана можност да се постигне технолошко водство пред пазарот“, рече тој.

Стареење на населението

Предизвиците сè уште остануваат за Полска. Поради ниската стапка на наталитет и стареечкото општество, помалку работници ќе можат да ги издржуваат пензионерите. Просечните плати се пониски од просекот на ЕУ. Додека малите и средните претпријатија цветаат, малкумина станаа глобални брендови.

Градоначалникот на Познан, Јацек Јасковијак, ги гледа домашните иновации како трет бран во постсоцијалистичкиот економски развој на Полска. Во првиот бран, странските земји отворија фабрики во Полска на почетокот на 1990-тите, искористувајќи ја предноста на квалификуваното локално население.

Околу почетокот на милениумот, рече тој, западните компании донесоа понапредни гранки, вклучувајќи финансии, информатичка технологија и инженерство.

„Сега е време да се започнат вакви софистицирани активности тука“, вели Јасковијак, додавајќи дека еден од неговите главни приоритети е инвестирањето во универзитетите.

„Сè уште има многу да се направи кога станува збор за иновации и технолошки напредок“, додаде Шарцец, економист од Познан. „Но, ние продолжуваме да се искачуваме по таа скала на додадена вредност. Ние веќе не сме само снабдувач на резервни делови.“

Студентите на Шарцец велат дека треба да се направи повеќе за да се намалат нееднаквостите меѓу урбаните и руралните средини, да се направи домувањето достапно и да се поддржат младите луѓе кои основаат семејства. Тие велат дека Полјаците треба да признаат дека имигрантите, како што се милионите Украинци кои избегаа од целосната инвазија на Русија во 2022 година, придонесуваат за економски развој кај стареечкото население.

„Полска има толку динамична економија, со толку многу можности за развој, што секако останувам“, рече Казимјеж Фалак, 27, еден од постдипломските студенти на Шарцец. „Полска е ветувачка“. (АП)