Од „Трамп Србине“ до осуда: Што се смени во Србија?

Режимските медиуми во Србија со години го величеа американскиот претседател Доналд Трамп, често до граници на политичка бизарност. Српски функционери јавно се фалеа со наводни лични односи и симболични гестови од Трамп, кои домашната јавност најчесто ги доживуваше како политички анегдоти без реална тежина. Но по американската воена интервенција во Венецуела, тонот драматично се промени. Прашањето е – дали осудата на нападот е единствената причина за овој пресврт, пишува N1.

Еден од најилустративните примери за поранешната опседнатост со Трамп е изјавата на српскиот претседател Александар Вучиќ од 2020 година, кога тврдеше дека добил пенкало со кое Трамп наводно ги потпишувал сите одлуки, како и „клучеви од Белата куќа“, со порака дека може да влезе кога ќе посака. Реалноста, сепак, покажа поинаква слика – Вучиќ не само што немаше слободен пристап до Белата куќа, туку, како што забележаа медиумите, не бил примен ни во приватната резиденција на Трамп.

По враќањето на Трамп во Белата куќа, Вучиќ повторно упати покана за негова посета на Србија, тврдејќи дека токму Србија била земјата со најголема поддршка за Трамп во Европа. Поддршка која, според критичарите, не би била толкава доколку провладините медиуми не водеа една од најнеобичните пропагандни кампањи на континентот – од билборди со пораки „Трамп Србине“ до јавни честитки емитувани на национални телевизии.

Иронично, токму во периодот кога Трамп повторно стапи на функцијата, во Србија започнаа масовни протести. Во тие денови, Вучиќ тврдеше дека новиот американски претседател ќе донесе закони што ќе го спречат мешањето во суверенитетот на државите и ќе го означат крајот на, како што рече, „лажниот либерален свет“.

Но нападот врз Венецуела го преврте наративот. Истите медиуми и политички актери кои до вчера го славеа Трамп, денес предупредуваат на опасен преседан и „колонијален начин на рушење влади со бомби“. Сопственикот на телевизијата Информер, Драган Ј. Вучиќевиќ, отворено изрази страв дека слично сценарио може да биде применето и врз Србија.

Дипломатката Бранка Латиновиќ ваквата промена ја опишува како чиста неконзистентност. Според неа, не станува збор за корисна корекција на ставовите, туку за политичка „превртливост“, односно отсуство на јасна и принципиелна позиција.

Слична недоследност, според критичарите, се гледа и во српската надворешна политика. Додека поголемиот дел од меѓународната заедница не ги призна изборите на кои беше реизбран Николас Мадуро, Србија му честиташе, а на неговата инаугурација испрати висока државна делегација. Претседателката на српскиот парламент, Ана Брнабиќ, од Каракас зборуваше за „топлите односи“ со Мадуро, па дури и пренесе анегдота во која венецуелански војник ѝ рекол „Александар Вучиќ, амиго“.

Денес, истиот „амиго“ во српската јавност порачува дека во светската политика нема пријателства и дека Србија мора да се потпре исклучиво на себе, предупредувајќи дека преседанот од Венецуела може да се примени и во регионот.

Според потпретседателот на Лигата на социјалдемократите на Војводина, Александар Оленик, ваквата реакција не е доследност, туку страв. Тој смета дека Вучиќ се препознал во судбината на Мадуро, бидејќи, како што тврди, и двајцата биле избрани на спорни избори, а новата практика покажува дека меѓународното право повеќе не нуди заштита за авторитарни режими.

Во целата приказна, нападот врз Венецуела има и економска димензија. Вучиќ предупреди дека интервенцијата е удар врз светскиот пазар на енергенси и обид да се истиснат конкуренти како Кина и Русија – теза што, според Латиновиќ, објаснува зошто дел од српските медиуми толку жестоко застанаа во одбрана на Венецуела. Не од алтруизам, туку од усогласување со интересите на Москва и Пекинг.

Оттука и клучното прашање што останува отворено: дали надворешната политика на Србија се води од суверено донесени одлуки – или од постојано додворување кон сите, во зависност од моментот, пишува N1.

Според изјавата на Бобан Богдановиќ , политички аналитичар и српски дисидент за „Слободна Босна“, случајот на венецуелскиот претседател Николас Мадуро не е крај на приказната, туку почеток на многу поширока истрага за тоа како одредени режими ја претвориле државата во служба на меѓународен криминал, а дипломатијата во покритие за проток на пари и наркотици.Богдановиќ смета дека една од насоките на американската истрага неизбежно води кон Западен Балкан, кон центарот на Белград. 

„Режимот на Александар Вучиќ одржуваше блиски политички односи со Каракас со години, во време кога западните демократии веќе го сметаа Мадуро за меѓународно компромитиран актер. Србија испрати официјални претставници, размени пораки на пријателство и демонстрираше политичка блискост што ги надмина вообичаените дипломатски гестови“, вели Богдановиќ и додава:

„Во меѓународната политика, ваквите потези ретко се идеолошки – тие речиси секогаш се функционални. Во меѓувреме, Западниот Балкан стана стабилен центар во европската дистрибуција на наркотици.

Мегапроектите со нејасни капитални текови и силна политичка покровителство традиционално се погодни за прикривање на потеклото на парите и консолидирање на паралелни структури на моќ, додаде Богдановиќ:

„Тоа не е балканска аномалија – тоа е глобален модел. Американските институции ги препознаваат таквите модели и дејствуваат превентивно. Затоа одлуката на Џаред Кушнер да се откаже од високопрофилна инвестиција во центарот на Белград не изгледа како обична деловна проценка.Капиталот близок до американската администрација не влегува во проекти што можат да станат предмет на идни истраги. Повлекувањето во такви ситуации не е придружено со објаснување – тоа е само сигнал“, вели Богдановиќ.

Зетот на американскиот претседател Доналд Трамп и основач на инвестициската фирма „Афинити партнерс“ , се откажа од проектот за изградба на луксузен комплекс (хотел и деловен простор) со брендот Трамп во центарот на Белград, планиран на местото на поранешната зграда на Генералштабот. Проектот предизвика силни протести од граѓаните, стручната јавност и студентите кои се спротивставија на изградбата на местото на симболично значајните урнатини од бомбардирањето на НАТО во 1999 година. Фирмата на Кушнер во соопштението изјави дека проектот треба да „обединува, а не да разделува“ и дека се повлекува „од почит кон народот на Србија и градот Белград“ – без директно да ги наведе обвинувањата како причина, туку во контекст на политички и социјални тензии. 

Претседателот на Венецуела, Николас Мадуро, високо го ценеше претседателот на Србија, Александар Вучиќ, како што рече, голем пријател на Венецуела, а претходно го потврди и неговото доаѓање на ЕКСПО 2027.Вучиќ исто така не штедеше зборови на поддршка, па дури и откако САД ја удвоија наградата за информации што доведоа до апсење на венецуелскиот претседател на 50 милиони долари на 8 август, обвинувајќи го дека е „еден од најголемите трговци со дрога во светот“, тој продолжи со пријателските разговори со Мадуро:

„Добар и значаен разговор со големиот пријател на Србија, претседателот Мадуро, за актуелните глобални предизвици, потребата од зачувување на мултилатерализмот и зајакнување на билатералните односи на нашите земји“, напиша Вучиќ тогаш на Инстаграм.

САД тврди дека Венецуела со години е клучен транзитен центар за кокаин , при што се проценува дека 200-250 тони годишно се транспортираат преку Карибите и Централна Америка до пазарите, првенствено во САД. Мадуро е обвинет и за корумпирање на државниот систем со цел да се олесни работењето на нарко-картелите и „нарко-терористичките“ организации , вклучително и соработката со колумбиските ФАРК, ЕЛН и мексиканските картели, и да им се обезбеди логистичка поддршка и заштита. Богдановиќ истакнува дека ако процесот против Николас Мадуро продолжи до својот логичен крај, тогаш обвинителството нема да остане латиноамериканска тема.

„Моја проценка е, и врз основа на информациите што ми се достапни од Вашингтон, дека текот на оваа постапка неизбежно ќе го отвори Балканот и ќе ги стави во фокус Александар Вучиќ, Звонко Веселиновиќ, Милан Радоичиќ и Сала Ел Мурда (кланот Шкалјар) – не како маргинални фигури, туку како дел од систем без кој меѓународните патишта за дрога не би можеле да функционираат“, рече Богдановиќ.

„Апсењето на Мадуро, според тоа, не е латиноамериканска епизода. Тоа е почеток на процес што има потенцијал да ги разоткрие меѓународните рути, политичкото покровителство и системите за заштита што им овозможија на наркотиците од Јужна Америка преку Србија да завршат на европските пазари. Кога се развиваат вакви процеси, географијата не обезбедува заштита – напротив, таа често станува доказ“, заклучи Богдановиќ за „Слободна Босна“.