Квалитетот на воздухот се влошува: Ова се најзагадените градови и земји во светот

Квалитетот на воздухот низ целиот свет продолжува да се влошува, при што само мал процент од градовите се сметаат за безбедни за здравјето. Според најновиот Извештај за глобален квалитет на воздухот за 2025 година, објавен од швајцарската компанија за следење на загадувањето IQAir, само 14 проценти од градовите ширум светот ги исполнуваат препорачаните стандарди, што е дополнителен пад во однос на 17 проценти од претходната година.

Анализата вклучуваше податоци од 9.446 градови во 143 земји, региони и територии, а заклучокот е јасен: квалитетот на воздухот се влошува на глобално ниво, главно поради климатските промени предизвикани од човекот. Клучен фактор во 2025 година беа големите шумски пожари, чиј чад значително го влоши квалитетот на воздухот, заедно со песочните бури и другите екстремни временски настани поврзани со согорувањето на фосилни горива, објавува Euronews.

Европа е силно погодена. Во најлошата сезона на пожари досега, пожарите опустошија голем дел од континентот, достигнувајќи врв во август. Последиците беа катастрофални: обработливо земјиште, шуми и домови се уништени, додека екстремните временски настани, вклучувајќи топлотни бранови, поплави и суши, предизвикаа најмалку 43 милијарди евра краткорочни економски загуби.

Опасни честички што влегуваат во крвотокот
Во сржта на проблемот е концентрацијата на фини честички PM2.5, кои Светската здравствена организација (СЗО) ги смета за клучен индикатор за квалитетот на воздухот. Станува збор за микроскопски честички, со дијаметар помал од 2,5 микрометри, кои можат да навлезат длабоко во белите дробови и да влезат во крвотокот, а се поврзани со низа здравствени проблеми, од респираторни и кардиоваскуларни заболувања до долгорочни последици како што е ракот.

И покрај овие ризици, само три европски земји – Андора, Естонија и Исланд – успеаја да останат во рамките на безбедните граници дефинирани од СЗО на пет микрограми на кубен метар воздух во 2025 година. Глобално, само 13 земји и територии го исполнуваат овој стандард, што значи дека 91 процент од анализираните земји не ги исполнуваат препорачаните вредности.

Најзагадените земји и градови
Пакистан, Бангладеш, Таџикистан, Чад и Демократска Република Конго се на врвот на листата на најзагадени земји, со нивоа на PM2,5 многу пати повисоки од безбедните граници.

Кога станува збор за градовите, ситуацијата е уште подраматична, со сите 25 најзагадени градови во светот лоцирани во Индија, Пакистан и Кина. Индија е на врвот со три од четирите најзагадени градови, вклучувајќи го и најлошиот – Лони во државата Утар Прадеш. Таму, просечната годишна концентрација на честички PM2,5 достигна 112,5 микрограми на кубен метар, повеќе од 22 пати повисока од препораките на СЗО.

Главните причини за таквото загадување вклучуваат сообраќај, индустриски емисии, прашина од патиштата и неправилно отстранување на отпадот. На спротивниот крај од скалата е Њувудвил во Јужна Африка, со просечна концентрација од само 1,0 микрограми на кубен метар, што го прави едно од најчистите места во светот.

Европа помеѓу подобрување и влошување
Податоците за Европа покажуваат мешана слика. Во 2025 година, 23 земји забележаа зголемување на нивоата на PM2.5, додека 18 забележаа намалување. Швајцарија и Грција се издвоија со зголемување од повеќе од 30 проценти, што се припишува на чадот од шумските пожари во Северна Америка и прашината од Сахара.

Малта, од друга страна, забележа најголем пад на загадувањето, речиси 24 проценти, благодарение на долгорочните политики за преминување кон обновливи извори на енергија и намалување на емисиите од транспортот. Според податоците во реално време, европските метрополи како Париз и Лондон моментално се меѓу најзагадените градови во светот, што го истакнува обемот на проблемот.

Европскиот систем Коперникус, исто така, предупреди на сезонските фактори кои ја влошуваат ситуацијата, вклучувајќи ги емисиите на амонијак од земјоделството, зголемените концентрации на полен и стабилните временски услови што го одржуваат загадувањето во воздухот. Загадувањето во позадина предизвикано од согорувањето на фосилни горива останува посебен проблем, особено во делови од Источна Европа и Балканот.

Нема решение без податоци
Иако 75 земји забележаа намалување на нивоата на PM2.5, а две останаа на исто ниво, експертите предупредуваат на сериозен проблем со недостаток на податоци, бидејќи голем дел од светската популација сè уште нема пристап до локални, точни и ажурирани информации за квалитетот на воздухот.

Ситуацијата се влоши во 2025 година, кога американската администрација ја укина глобалната програма за следење на квалитетот на воздухот, оставајќи милиони луѓе без клучни информации. Според истражувачкиот центар CREA, системите за следење беа ослабени во 44 земји, а шест од нив беа оставени целосно без надзор.

IQAir предупредува дека без квалитетни податоци не е можно да се разбере што всушност дишеме. „Проширувањето на пристапот до податоци во реално време им дава моќ на заедниците да дејствуваат. Со намалување на емисиите и борба против климатските промени, можеме да постигнеме трајни подобрувања на квалитетот на воздухот“, рече извршниот директор на компанијата, Френк Хамес.