Јануари во Србија: Назадување во три дела

Крајот на јануари 2026 година, во својата последна недела, беше обележан со два важни дела од актуелната политичка сложувалка од назадувањето на Србија.

По итна процедура во српскиот парламент, беше усвоен сет закони, а би се рекло уште поитно потпишан од претседателот, сет закони со кои српската влада „во име и во интерес на народот“ ја зајакнува својата контрола врз судството, бидејќи – како што го толкуваат медиумите кои се на страната на владата или се контролирани од неа – и обвинителството и судовите изразија аспирации за поголема независност во споредба со онаа што Вучиќ и владејачкото мнозинство можат да ја толерираат. Притоа сето ова се случи и покрај засега сè уште учтивите, но многу јасни пораки на претставниците на ЕУ дека усвоените закони ја оддалечуваат Србија од ЕУ, пишува Милан Јовановиќ, претседател на Форумот за безбедност и соработка од Белград во анализата на случувањата во Србија.

Вториот дел од сложувалката за назадувањето и оддалечувањето на Србија од ЕУ беше потсетувањето од Марк Руте, генерален секретар на НАТО (кој ги смета своите контакти со Вучиќ за пријателски), во кој тој нагласи дека од Србија сè уште се очекува темелно да истражи и да гони сите органи и поединци кои учествувале во сериозните безбедносни инциденти во Звечан и Бањска, Косово, сега веќе фалечната 2023 година.

Тоа е само навидум помалку важно „делче“ од сложувалката за назадувањето на Србија, кое, сепак, лесно и брзо може да стане многу поголем проблем за обвинителот Ненад Стефановиќ, чија позиција и статус како главен обвинител на Вишото јавно обвинителство, штотуку се зајакнаа со усвојувањето на споменатите закони.

Не е утешно што, за потенцијалните неповолни услови во врска со потсетувањата на Руте, самиот тој ќе биде најзаслужен поради неговото, сега видено, лесно ветување дека резултатите од истрагата за Бањска, која тој ја води, ќе бидат објавени во јавноста до крајот на јануари, но минатата 2025 година, додека ние сега веќе влегуваме во втората година на чекање на тие резултати, а всушност и во третата, бидејќи првиот пат продолжувањето на објавувањето на резултатите од истрагата беше одложено за ноември 2024 година.

Според анализата, последиците од овие настани ќе бидат кумулативни и опасни за Србија на неколку нивоа – бидејќи ако Доналд Трамп не успеа да ги матира и заплаши ЕУ и НАТО во Давос, тешко е да се претпостави дека Александар Вучиќ ќе успее, со многу помали капацитети; особено во дипломатскиот свет, кој се прашува, а со веќе вкоренетото мислење во тој свет, дека Србија во суштина не исполнила ниту едно од очекувањата ниту на ЕУ ниту на НАТО – ниту во надворешната политика, ниту кога станува збор за игнорирање на последиците од безбедносните инциденти во Звечан; каде што имаше ранети унгарски војници во КФОР или Бањска, каде што имаше и убиени и кај нападнатите и од напаѓачите

Што може да се очекува од таква сложувалка на српското назадување?

Застојот во преговорите со ЕУ ќе зајакне, де факто ќе биде блокиран во најважните сегменти, договорот со ЕУ во врска со функционирањето на судскиот систем, надворешната политика, но и во областа на безбедносните прашања.

Поддршката од ЕУ исто така ќе се намалува. Не само финансиска (што веќе се случи овој јануари во доменот на поддршката за развој на инфраструктурата), туку и онаа без која е практично невозможна – политичка поддршка од клучните земји на ЕУ; особено Франција и Германија. Потоа ќе следи промена во тонот на комуникациските пораки кон властите во Белград, што веќе се слушна на ручекот што Вучиќ храбро го подготви за амбасадорите на ЕУ само неколку часа откако ги потпиша измените на судските закони.

Ќе назадуваат и односите со НАТО – што веќе може да се заклучи од првите реакции на медиумите блиски до Вучиќ и властите на потсетувањето на Руте на Звечан и Бањска, можеби до точка на замрзнување на соработката со НАТО, дури и на техничко ниво. Тоа за никого не би било изненадување, а КФОР, поради досегашното очигледно отсуство на српска политичка волја да продолжи со истрагата и гонењата во случаите Звечани и Бањска, би можел да добие уште поексплицитни задачи за (зачувување) на безбедноста во Косово, особено на север.

А гласот на Србија во форматите на НАТО ќе станува сè помалку важен – со веројатна перспектива дека во иднина, наместо партнер во решавањето на безбедносните проблеми на Западен Балкан, Србија ќе стане негов безбедносен проблем.

Намалувањето на репутацијата на Србија во надворешната политика и преговарачките капацитети на меѓународната сцена, кои веќе се сериозно поткопани, ќе продолжи, но со значително поостри и поконкретни критики насочени кон Србија во споредба со оние кои ѝ беа упатувани во последните години; дури и во однос на најлошата досега, последната Резолуција на Парламентот на ЕУ, а можеби и со дополнителна поостра апострофизација на одредени српски институции, организации и поединци во нив.

Веќе започнатото политичко прегрупирање на проевропски политичари во Западен Балкан, кое не му се допаѓа на Белград, ќе продолжи да се развива, со отсуство на Србија, која ќе биде маргинализирана или изолирана, а во исто време ќе се зајакне меѓународната поддршка за Приштина.

Што да се очекува во самата Србија?

Нема ништо ново во Србија – освен новите обиди на владата да го зајакне наративот за неправеден притисок од Западот со цел да се обнови мобилизацијата и радикализацијата на антиевропските и антизападните јавни чувства и да се зајакнат и поттикнат антидемократските и популистичките наративи и трендови.

Намалувањето на финансиската поддршка од ЕУ, кое ќе биде придружено со притаено колебање за доаѓање на нови странски инвеститори, ќе влијае не само на економијата, туку, во втората половина од 2026 година, и на најшироките слоеви на населението, што ќе биде попредизвикувачко од малтретирањето со фотографирање и земање отпечатоци од четири прсти при влегување на територијата на ЕУ.

Опозиционите партии и студентите „блокадери “ ќе бидат изложени на уште поголема стигматизација во споредба со онаа во 2025 година, прогласени за слуги на Западот и виновни за сите лоши околности во Србија, и во секоја можна прилика и на секој можен начин спречени да ја критикуваат или истакнуваат неодговорноста, недостатоците и лошите потези на владата, што судството ќе го следи уште поревносно од порано.

Брзината на усвојување и уште побрзото потпишување на усвоените правосудни закони сигурно ќе им оди во прилог на напорите на властите да го спречат понатамошното поткопување на нивните внатрешни позиции, додека, во исто време, несовпаѓањето помеѓу прогласите за останување на Србија на патот кон ЕУ и „вистинската реалност“ што се појавува ќе се зголемува со забрзана и неподнослива леснотија. И со неразбирливи загрижувачки последици. И за Србија и за ЕУ, се вели во анализата на Милан Јовановиќ, претседателот на белградскиот Форум за безбедност и демократија.