ФАЦ: Бугарскиот пример покажа зошто членството во ЕУ вреди

Еуфоријата во Бугарија беше прилично воздржана кога балканската земја стана членка на еврозоната на 1 јануари оваа година. Релативно мнозинство бугарски граѓани би претпочитале земјата да ја задржи својата стара валута – левотот. Според податоците од анкетата на Евробарометар објавени во декември, 49% од испитаниците во Бугарија се изјасниле против воведувањето на еврото, додека поддршката за заедничката валута била 42%. Контрастот со еврозоната, каде што 82% го поддржуваат еврото, е значаен.

Со текот на времето, почетниот скептицизам веројатно ќе отстапи место на пошироко прифаќање и во Бугарија. Земјата несомнено има корист од членството во ЕУ, кое започна во 2007 година и беше проширено за да го вклучи Шенгенскиот простор во 2025 година. Ова е јасно и за мнозинството од населението.

Формации како што е партијата Вазраждане, поддржана од Русија, добиваат одредена популарност со тоа што повикуваат на референдум за излез на Бугарија од ЕУ или со тврдење дека членството им штети на националните интереси. Сепак, ваквите идеи не наоѓаат поддршка од мнозинството. Повеќето Бугари се свесни за придобивките од Европската Унија.

Пред членството во ЕУ, Бугарија заостануваше зад Србија

Придобивките од членството на Бугарија во ЕУ во текот на изминатите 18 години може да се илустрираат со споредување со соседна Србија. Споредливоста произлегува не само од нејзината географска близина, туку и од нејзиното речиси идентично население од околу 6,7 милиони луѓе.

Во 2007 година, кога Бугарија се приклучи на ЕУ, нејзината економска состојба беше послаба од онаа на Србија. Бруто домашниот производ по глава на жител беше околу 4.300 евра годишно, додека во Србија беше 4.440 евра. И покрај постојаниот раст на српската економија од тогаш, Бугарија го престигна својот западен сосед. Во 2024 година, БДП по глава на жител во Бугарија достигна околу 16.260 евра, во споредба со 12.640 евра во Србија. Според други индикатори, како што се просечните плати и куповната моќ, Бугарија е исто така веќе пред Србија.

Постојат неколку објаснувања за побрзиот раст. Како земја-кандидат, Србија добива таканаречена претпристапна помош од ЕУ, но овие средства се значително помали од структурните фондови за земјите-членки. Во јули 2022 година, ЕУ објави дека на Бугарија – најсиромашната земја-членка – ѝ се доделени над 11 милијарди евра поддршка за финансискиот период до 2027 година, од кои 4,2 милијарди евра се наменети за изградба или модернизација на инфраструктурата во заостанатите региони. Најголемиот од овие инфраструктурни проекти е тунелот на патот Шипка под Балканските Планини, кој треба значително да ја подобри врската на земјата север-југ од 2029 година. Без значително кофинансирање од ЕУ, Бугарија би имала многу поголеми тешкотии во спроведувањето на вакви големи проекти.

ЕУ го финансира и проширувањето на софиското метро

Покрај структурните фондови, земјите-членки добиваат средства и од „Механизмот за закрепнување и отпорност“, создаден од Европската комисија по пандемијата Ковид -19 за стимулирање на растот и конкурентноста. Над шест милијарди евра се наменети за Бугарија.

Грант од 144 милиони евра од овој механизам беше доделен за проширување на третата линија на софиското метро. Српскиот главен град Белград нема метро, а дали долго дискутираните планови за такво ќе бидат имплементирани останува нејасно. Нема изгледи за финансиска поддршка од ЕУ за Белград, како онаа што ја доби Софија.

Сепак, исплатата на средствата од фондот за закрепнување за Бугарија е одложена неколку пати. Брисел бара усвојување на 22 закони поврзани со борбата против корупцијата и подобрувањето на управувањето. Меѓу клучните услови е ограничувањето на овластувањата на Генералниот обвинител, со што се предвидува можност тој да биде повикан на одговорност во случај на очигледна злоупотреба на неговите службени овластувања.Недостатокот на ефикасни истраги против Генералниот обвинител и неговите заменици долго време е проблем во Бугарија, критикуван не само од Европската комисија, туку и од Европскиот суд за човекови права.

ЕУ инсистира дека Генералниот обвинител може да биде повикан на одговорност кога одбива да отвори истраги против влијателни осомничени без убедливи причини – практика што беше вообичаена во минатото. За време на нејзината посета на Софија во април 2022 година, претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, во неформални разговори јасно стави до знаење дека милијардите ќе бидат исплатени само откако ќе се спроведат релевантните реформи. По одреден напредок, беа одобрени неколку транши од програмата, најновата 1,6 милијарди евра во декември. Сепак, дел од средствата за Бугарија остануваат блокирани, бидејќи мерките за кривична одговорност на Генералниот обвинител сè уште не се целосно спроведени.

Важноста на поврзувањето на плаќањата со реформите ја нагласува Весела Чернева, заменик-директорка на Европскиот совет за надворешни односи во Софија: „Секоја бугарска влада знае дека постојат јасни критериуми за тоа што е добро управување, а што не е“.

Чернева се сеќава на протестите во Бугарија во декември, кои доведоа до оставка на коалициската влада во Софија. Тие беа насочени и против силното влијание на контроверзниот олигарх Дељан Пеевски во владата, и против поранешниот премиер Бојко Борисов.

„Протестите во Бугарија покажаа дека владата речиси и да нема простор за маневрирање кога јавноста и Брисел делат критичка оценка“.

За разлика од Србија, каде што протестите што траат повеќе од една година и се многу помасовни не доведоа до никакви последици, во Бугарија јавното незадоволство заврши со оставка на владата. Околностите исто така се важни: не се очекува Србија да добие милијарди евра пари од ЕУ, што значи има помалку европски лостови за притисок за реформи. Како резултат на тоа, нивото на демократија, владеење на правото и слобода на медиумите во Србија останува пониско отколку во Бугарија.

Дополнително, Бугарија, за разлика од Србија, може да смета на европски програми за промоција на инвестициите. Во октомври 2025 година, Софија и германскиот одбранбен концерн Рајнметал потпишаа договор за изградба на фабрика за муниција во Бугарија, при што се очекува обемот на инвестиции да надмине една милијарда евра.

Растечки јаз меѓу балканските земји

Бугарија ќе го финансира својот дел од заедничкиот проект делумно преку заем во рамките на европската програма SAFE (Безбедносна акција за Европа). Овој финансиски инструмент за европската одбранбена индустрија, создаден дури во 2025 година, има ресурс од 150 милијарди евра во форма на долгорочни кредити со ниска камата. Бугарската влада има намера да искористи 400 милиони евра само за соработка со Рајнметал, а вкупните побарани кредитни ресурси за одбранбената индустрија надминуваат три милијарди евра.

Сепак, најважната предност за земјата останува пристапот до европскиот внатрешен пазар со речиси 450 милиони потрошувачи. Ова ја прави Бугарија попривлечна за инвеститорите и за извозот. Србија нема таков пристап. Иако српската економија исто така порасна во последните години, разликата е забележлива. Бугарија, која долго време беше гледана со презир во Србија, веќе го престигна својот западен сосед економски. Романија, другиот источен сосед, се развива уште побрзо. Со секоја година што Бугарија и Романија се членки на ЕУ, а Србија не е, растојанието меѓу нив расте.

Со други зборови, ЕУ функционира – и политички и економски. Во 2016 година, во врска со Брегзит, Ангела Меркел рече: „Треба и ќе има опиплива разлика дали една земја сака да биде членка на ЕУ или не“. На Балканот, растечкиот јаз меѓу земјите-членки на ЕУ и земјите што не се членки покажува дека оваа разлика навистина постои. (FAC)