Во Холандија немаше војна, а имаше мртви и 1.200 повредени

Експлозиите што тресеа прозорци ја претворија улицата на Јара Баста-Бос во „воена зона“ минатата недела, но таа беше поштедена од најлошиот новогодишен хаос што го видела во минатото. Пред неколку години, лекарката од итната помош во Амстердам мораше да лекува пациент кој го држел сопственото очно јаболко откако огномет го исфрлил од лобусот.

„Го чувствувам тоа како загуба“, рече Баста-Бос, претседател на холандското здружение на лекари од итната помош, додавајќи дека веселбата од минатата недела резултирала со повеќе од 1.200 повредени – од кои една третина завршиле во болница – и два смртни случаи.

„Секако, огнометите се убави за гледање. Но, нивото на штета што ја предизвикуваат во Холандија во моментов е едноставно неверојатна.“

Новогодишните свирки, пукањето и тресокот можеби ги вознемируваа Холанѓаните за последен пат, бидејќи се очекува националната забрана за повеќето потрошувачки огномети да стапи на сила пред крајот на 2026 година. Овој потег би ја направил Холандија само втора европска нација, по Ирска, која ќе забрани традиција за која критичарите низ целиот континент тврдат дека е исклучително опасна, ги плаши домашните миленици и ги задушува градовите со токсични испарувања.

Инес Костиќ, пратеничка од Партијата за животните, која почна да се залага за забрана пред 15 години, рече дека холандската кампања добила поддршка бидејќи луѓето станале посвесни за жртвите и товарот што се става врз службите за итни случаи.

„Јас самата поставував огномет“, рече таа. „Сите пораснавме со тоа; беше целосно нормализирано. Но, сфатив колку е голема општествената штета.“

Пожарникарите добија 4.286 пријави за инциденти со пожари за време на најновите прослави на новогодишната ноќ, што е мало зголемување од претходната година, а монументална црква од 19 век изгоре во близина на познатиот Вонделпарк во Амстердам во вечер нарушена од она што полицијата го опиша како невидено насилство.

Јоланда Тријселар, претседателка на холандската противпожарна служба, рече дека пожарникарите биле нападнати со огномет и дури им била потребна поддршка од полицијата за немири. „Ова мора да престане“, рече таа. „Нашиот персонал е таму за да помогне, а не да биде цел на насилство.“

Холандската љубов кон огнометите датира од 17 век, но експлозивните прикази станаа широко распространети дури по Втората светска војна. Заштитниците на оваа практика – во Холандија и на други места во Европа – тврдат дека нивното палење на новогодишната ноќ станало многу сакана традиција што владите што ги уништуваат забавите не треба да ја ограничуваат.

Продавачите на огномет во Холандија, која веќе има повеќе од десетина општински забрани, го обвинија увозот на опасни и нелегални експлозиви за хаосот. Лекарите велат дека тие се одговорни за нешто повеќе од половина од повредите што ги испратиле луѓето во Итна помош, но дека легалниот огномет сè уште е сериозна опасност.

Јоланда Пен, која со својот сопруг, Фритс, е сопственик на Dream Fireworks, компанија со лиценца за организирање претстави и која вклучува продавница за клиенти, рече дека очекува леснотијата на купување огномет во соседните земји како Белгија и Германија да ја направи забраната неефикасна.

„Разбирам зошто го прават тоа, но не мислам дека ќе направи разлика“, рече таа. „Ако го направите тоа за цела Европа, во ред – но не само за нас во Холандија.“

Дебатите околу забраната на огнометите на крајот од годината се загреаа во неколку европски земји. Во Германија, која редовно пријавува смртни случаи поврзани со огномет кон крајот на годината, повиците за забрана на приватна продажба добија поддршка од лекарите, зелените групи и полицијата – при што некои еколошки групи одат подалеку и бараат забрана дури и за лиценцирани огномети.

Во Финска, граѓанската иницијатива за забрана на огномет, која беше покрената на новогодишната ноќ,  доби 50.000 потписи потребни за пратениците да дебатираат за тоа за само неколку дена, според локалните медиуми. Анкета нарачана од финансиската група ОП Похола минатата недела покажа дека 70% од Финците го поддржуваат ограничувањето на огнометот, при што околу 25% се подготвени целосно да го забранат.

„Постои јасна разлика меѓу половите: 31% од жените би го забраниле огнометот целосно, за разлика од само 19% од мажите кои би го сториле тоа“, рече Раја Никандер, од осигурувањето Похола. „Триесет и четири проценти од мажите не би ја ограничиле нивната употреба на кој било начин, додека само 14% од жените се чувствуваат исто.“

Малку европски престолнини побараа алтернативи во отсуство на национални забрани. Атина, во Грција, и Никозија на Кипар, ја дочекуваат новата година со светлосни дисплеи и емисии со дронови кои ги избегнаа гласните загадувачки експлозии од претходните години. Во Брисел, Белгија, забраната за огномет беше делумно прекршена во ноќта во која службите за итни случаи и вработените во јавниот превоз беа гаѓани со огномет.

Баста-Бос рече дека е важно да се понуди безбеден начин за прослава на затворањето на старата година и почетокот на новата преку мерки како што се организирани прикажувања на огномет. „Ако не понудиме алтернатива, мислам дека ќе владее хаос“, рече таа.

Иако перспективата за забрана на ниво на цела ЕУ засега изгледа далечна, официјалните лица почнаа да ги признаваат проблемите во постојното законодавство. Во септември, Европската комисија идентификуваше „недостатоци“ во безбедноста и животната средина во својата директива за пиротехнички средства, истакнувајќи ја широко распространетата достапност на опасни огномет, како и заобиколувањето на правилата преку продажба по пошта.

Политичарите не се согласуваат за тоа како да се компензира загубата на бизнисот. Холандската забрана е одобрена од парламентот, но нејзиното стапување во сила е условено од постигнување договор за компензација на индустријата чија продажба достигна 129 милиони евра во 2025 година, во споредба со 118 милиони евра претходната година. Тековната дебата ги фрустрира активистите кои тврдат дека општеството веќе во голема мера ја субвенционирало практиката преку здравствени и еколошки трошоци.

Костиќ рече дека компензацијата е важен услов за да се добие мнозинство за поддршка на забраната во парламентот и би можела да помогне да се избегнат правни спорови, иако нејзината партија инаку е силен поддржувач на тоа загадувачите да плаќаат. „Навистина е точно дека трошоците за огномет во голема мера ги плаќа општеството“, рече таа.