Телескопот Веб собори рекорд: Забележана е супернова стара 13 милијарди години

Слаб, мал блесок од црвена светлина забележан во космичката зора пред повеќе од 13 милијарди години го собори рекордот за најрана супернова некогаш забележана. Вселенскиот телескоп Џејмс Веб (JWST) ја сними експлозијата на ѕвездата што се случи само 720 милиони години по Големата експлозија, во средината на клучен период познат како Епоха на рејонизација, објавува Science Alert.

Ова го победува претходниот рекордер, супернова што експлодираше кога универзумот беше стар 1,8 милијарди години. Она што го прави ова откритие уште поневеројатно е тоа што светлината од новиот рекордер не беше засилена со гравитационо леќање – масовното свиткување на простор-времето што е обично неопходно за набљудување на толку далечни објекти. Покрај тоа, анализата на податоците од JWST покажа дека станува збор за сосема обична супернова, без посебни карактеристики што би ја направиле посветла од просекот.

Почетокот на откритијата во длабоката вселена
Сè започна на 14 март 2025 година, кога француско-кинескиот сателит SVOM (Space Variable Objects Monitor) детектирал гама-зрачен бран. Овој сателит постојано го скенира небото за најмоќните експлозии во универзумот. Гама-зрачните бранови (GRB) ослободуваат повеќе енергија за само неколку секунди отколку што нашето Сонце ќе произведе во целиот свој животен век.

Настанот, наречен GRB 250314A, се покажа како екстремно далечен по подетална анализа. Последователните набљудувања со користење на низа инструменти, вклучувајќи ја опсерваторијата „Нил Герелс Свифт“ на НАСА и многу големиот телескоп на Европската вселенска агенција, го одредија изворот и ја потврдија неговата оддалеченост: беше снимен со црвено поместување од 7,3, што одговара на време од околу 720 милиони години по Големата експлозија.

„Во последните 50 години, само неколку гама-зрачни бранови се снимени во првите милијарда години од универзумот“, рече астрономот Ендру Леван од Универзитетот Радбуд во Холандија. „Овој настан е многу редок и многу возбудлив.“

Врска до експлозија на ѕвезда
Долготрајните гама-зрачни експлозии како овој обично се поврзуваат со супернови кои се предизвикани од настани на колапс на јадрото – насилна смрт на масивни ѕвезди чии јадра колабираат под сопствената гравитација за да формираат црни дупки или неутронски ѕвезди. Ваквите настани произведуваат осветленост што достигнува врв неколку недели по почетната експлозија.

Откако ја потврдија екстремната оддалеченост на GRB 250314A, астрономите го насочија JWST кон изворот за да ја набљудуваат експлозијата на супернова точно во моментот кога се очекуваше да достигне врв во осветленоста. Поради ширењето на универзумот, тие исто така мораа да го земат предвид ефектот на космичката временска дилатација, што значеше дека врвот беше видлив неколку месеци по почетната експлозија.

„Само Веб можеше директно да покаже дека оваа светлина доаѓа од супернова – масивна ѕвезда што се колабира“, рече Леван. „Ова набљудување, исто така, покажува дека можеме да го користиме Веб за да пронајдеме поединечни ѕвезди кога универзумот имал само пет проценти од неговата сегашна возраст.“

Изненадувачки нормална супернова
На изненадување на научниците, набљудувањата открија супернова која изгледаше доста слично на оние што ги гледаме во блискиот, денешен универзум.

„Ние пристапивме кон ова со отворен ум“, рече астрономот Ниал Танвир од Универзитетот во Лестер во Обединетото Кралство. „И ете, Веб покажа дека оваа супернова изгледа точно како модерните супернови.“

Ова е важно бидејќи настанот се случил во клучен момент во историјата на универзумот, за време на Епохата на рејонизација. Во овој период, зрачењето од првите ѕвезди и галаксии постепено ја јонизирало густата, непроѕирна магла од неутрален водород, правејќи го универзумот транспарентен за светлина. Суперновата поврзана со GRB 250314A сугерира дека барем некои од ѕвездите во тој ран период биле слични на ѕвездите што ги знаеме денес.

Ова исто така имплицира дека суперновите од раниот универзум можеби не се значително посветли од поновите примери, што би можело да помогне во откривањето на повеќе од овие древни космички настани.