Лажењето не е различно мислење
Работата на новинарството не е да ги презентира „сите гледишта“. Тоа го прават држачите на микрофони. Не се сите гледишта еднакви по важност, легитимност и вистина
Време е сериозно да ја разгледаме конструкцијата „друга гледна точка“. Во 1921 година, по повод стогодишнината од основањето, тогашниот главен уредник на „Тајмс“, основачот на модерното новинарство, направи разлика помеѓу коментар и известување: „Коментарите се бесплатни, но фактите се свети“, порача тој. Односно: може да има алтернативни толкувања, но алтернативни факти – не. Принципот на Сноу подоцна ќе мутира во појасната максима: „Слободни сте да имате сопствено гледиште, но не сте слободни да имате сопствени факти“. Не можете да се спротивставите на фактот дека Хитлер ја нападна Полска во 1939 година со „вашиот“ алтернативен факт дека Полска го нападна Хитлер. Не можете да тврдите дека Русија не ја нападна Украина на 24 февруари 2022 година. Не можете да тврдите дека Украинците се „нацисти“ бидејќи Украина има повеќепартиска демократија со легитимни избори, а не една партија со семоќен фирер на врвот.
Строгото одвојување на фактите од мислењето во историјата на новинарството беше прашање на строга самодисциплина. Ниту еден англиски новинар, во 19 и до средината на 20 век, не можеше да си дозволи да остане без таква самодисциплина. Ако ја преминете границата, ако ги измешате работите, клубовите во кои припаѓате ќе ве прогласат за неџентлмен и вашата кариера е завршена. Дури во втората половина на 20 век се појави „жолтиот печат“ во кој сè е заматено, па дури и третокласен пророк од Манчестер ќе ги најде своите 15 минути слава во некој таблоид.
Бугарија беше поштедена од целиот овој еволутивен пат, целата оваа акумулација на искуство. Со падот на цензурата во последните недели од 1989 година, паднаа и сите внатрешни инхибиции. Откако генерации беа затворени, весниците експлодираа, се појавија секакви политичари и секакви политички идеи – т.е. идеи за општо добро. Весниците, кои се обидоа да опстојат на одвојувањето на фактите и коментарите беа ретки. До првите избори во летото 1990 година сè во медиумскиот хор се претвори во патетика од страсти насочени против сите. Сите разумни аргументи потонаа во оваа патетика, а огромна количина на емоции, стравови и предрасуди се испрскаа на површина. Главната порака беше дека „сите се замаскирани“, лишувајќи го новото општество од верувањето дека може нешто да се смени. Притоа, медиумите ги поистоветуваа СДС, носители на новата надеж, со БСП, чувари на старата безнадежност. И двете партии беа прогласени за „диносауруси“ со порака дека е време да си одат, да се направи пат за „нови лица“. Тогаш СДС имаше само шест месеци политички стаж.
До 1992 година, оваа рана патетика се претвори во арогантен потсмев. Од „замаскирани“ сите станаа смешни. Филип Димитров, првиот демократски премиер по толку генерации, беше исмеан затоа што настапуваше со мекоговор, што беше брадест и со очила. Неговите следбеници беа смешни затоа што веруваа во невозможни работи – како, на пример, дека Бугарија може да стане членка на ЕУ и НАТО. Зад овој потсмев, како рефрен во грчка трагедија, коментарите ја формираа сликата за иднината како нешто страшно и злобно. Со години, коментарите завршуваа со пораката „ќе биде страшно“. Реформите беа страшни, транзицијата беше страшна, демократијата беше страшна, секоја претстојна зима беше страшна, како и секое лето. А бидејќи иднината е страшна, најдобро е таа воопшто да не се случи – ова е заклучокот што го извлекоа Бугарите и, дури откако потонаа во хиперинфлација, ја избраа владата на Костов. На што, пак, имаше забелешки од типот: „ Владата со весник ќе убива мува“. Границите меѓу вистината и лагата, меѓу доброто и злото исчезнаа.
Потоа, како островска група се издвоија оние медиуми кои ги одвојуваа фактите од коментарите. Згора на тоа, разбраа уште еден совет на С.П. Сноу: „Коментарот исто така треба да подлежи на самонаметнати граници. Добро е да се биде искрен, но уште подобро е да се биде фер“. Против овие медиуми тргна фронтален напад од останатите, кои конечно се откажаа од какви било правила на новинарството, т.е. информирање на граѓаните за да можат да направат одговорен избор. Во овој напад, пред десет години, се појави уверувањето дека секој има слобода да има „свои факти“. Границите меѓу нештата и појавите, меѓу лагата и вистината, меѓу доброто и злото исчезнаа. И, сè стана дозволено.
На крајот, сето ова калење мутираше во денешната зараза наречена „друга гледна точка“, што навлезе дури и во медиумите што не се загадени. За да не се давиме во оваа кал, потребно е да се вратиме на почетоците на новинарството и да поставиме прашања од типот: Дали оваа друга гледна точка се заснова на проверливи факти? Дали нејзиниот портпарол е легален? Дали има репутација за интегритет и чесност? Дали неговите заклучоци можат да се потврдат со општоприфатени методи и инструменти?
Работата на новинарството не е да ги презентира „сите гледишта“. Тоа го прават држачите на микрофони. Не се сите гледишта еднакви по важност, легитимност и вистина. Истурањето на сè во униформиран неред го лишува општеството од чувството за тоа што е важно, а што не е. Насилниците живеат најдобро во овој хаос. Онаму каде што нема граница помеѓу легитимното и нелегитимното, моќта станува регулатор: јас сум посилен, затоа мојата верзија на светот е поточна. Токму кон тој резултат се стремеше Путин, на пример, кога почна да ја растворува вистината во мочуриштето на хибридни напади (друго е што, на крајот, не беше баш најсилен).
Работата на новинарството е да ѝ презентира на јавноста легитимни и проверени информации, со цел да формира информирано и просветлено општество, способно да ја гради својата иднина врз основа на одвојување на важното од неважното. Ако е така – а така е – нема шанси „земјата е рамна“ да е „друга гледна точка“. Бидејќи не постои начин медиумите да станат гласноговорник на лесно докажани лаги од типот: „НАТО е виновен за војната во Украина“; „Кирил Петков подготвува предавство за македонското прашање“; „Истанбулската конвенција сака да нѐ претвори во трет пол“; „Американската амбасада ги избира владите во Бугарија“; „Во Украина, Русите не уништуваат градови“…
Лагите доведуваат до катастрофи. Во САД, лагата на Доналд Трамп дека победил на изборите во 2020 година доведе до обиди за немири и смрт на луѓе. Меѓутоа, таму различните облици на самоконтрола се доволно силни за да ја скротат ситуацијата на крајот. Тоа не е случај во Бугарија. Форсирањето на „другата гледна точка“ може да доведе, на пример, до некаков референдум за напуштање на ЕУ или НАТО. А населението инспирирано од „другата гледна точка“ да гласа „за“. Вакво нешто веќе видовме во „Брегзит“. Британските таблоиди, кои немаат контакт со стандардите на новинарството, го доведоа населението во лудило со кое гласаа за излез од ЕУ. Во Бугарија, се разбира, повторувањето на такво нешто би имало далеку поекстремни и покатастрофални последици.
Секоја професија има свои правила на самодисциплина и самоконтрола, и тоа не е случајно. Самиот збор професија доаѓа од „јавна декларација“ на некои вредности и доблести. Опишувајќи ја својата мисија, американскиот телевизиски канал Си-Ен-Ен ја дава следнава јавна изјава: „Да се каже вистината во очи на власта. Да се задржи власта под контрола на јавноста. Да се држат политичарите чесни“. Ова е новинарство. Да се претставува „друга гледна точка“ врз основа на „алтернативни факти“ – тоа не е новинарство, туку неморал. (Дојче веле)