Зборовите на една песна

Во месецот на тага и сеќавање на жртвите од Вуковар, ни треба единство, достоинство и мир, а не поделба и нетолеранција – изјави градоначалникот на Сплит, член на Хрватската демократска заедница (ХДЗ), Томислав Шута, осудувајќи го „инцидентот“ во квартот Блатине. „Инцидент“ беше името дадено на организираниот марш на околу стотина црнокошулаши кои, скандирајќи го усташкиот слоган „За дом спремни “ и извикувајќи слогани како „српско ѓубре“, ги растераа учесниците на фолклорната и драмска вечер во понеделник вечерта, меѓу кои и средношколци од Нови Сад, која со кои требаше да се отворат Деновите на српската култура организирани од СКД „Просвјета“.

Бидејќи членовите на фашистичките јуришни единици го користеа истиот сентиментален изговор кога ги напаѓаа Србите – имено, „месец на тага и сеќавање на жртвата на Вуковар“, кога локалните Срби веројатно не треба ни да излегуваат на улиците, а камоли да се препуштаат на интимни фолклорни провокации – градоначалникот на Сплит совршено ја претстави позицијата на партијата на власт во Хрватска: самиот јазик на осуда на насилството го содржи неговото оправдување. Томислав Шута не ги одобрува насилните напади врз припадниците на српското национално малцинство и целосно ја разбира агресијата предизвикана „во месецот на тага и сеќавање на жртвата на Вуковар“. Апелирајќи за зачувување на „единството, достоинството и мирот“, тој изразува целосно сочувство за оние што ги уништуваат.

Истиот гард, со многу повеќе зборови, го демонстрираше премиерот Андреј Пленковиќ на вонредна прес-конференција. Тој остро го осуди „инцидентот“ и го искористи следниот час за пресметка со левичарите (и, патем, со Зоран Милановиќ) кои неосновано го обвинуваат за усташизација на Хрватска. Тој категорично ги отфрла ваквите напади бидејќи „не се нормални“. Покрај тоа, хистеричната левица е „генератор на говор на омраза“, а со тоа, логично, вистинската причина за несреќниот „инцидент“.

Доколку составот на поставувачот на прашањата беше поинков, да не го правеа новинарите од профилот на Иван Хрстиќ, Пленковиќ веројатно ќе се потеше и ќе вложуваше значителни напори да се извлече од ѓубрето, но сега, соочен со јато питоми хрстиќи, кои сите ги знае по име, можеше да си дозволи лежерно муабетење, да држи предавања и да плука по оние кои неправедно му ја припишуваат одговорноста за фактот дека Хрватска под негово владеење се претвора во одвратно проусташко дувло. Така, изјавата дека неговата влада не го променила својот став кон националните малцинства по коалицијата со Татковинското движење остана да лебди во воздухот (како „ракав на инвалид на ветер“, би рекол Г. Б.), па така без неизбежното прашање: тогаш кој, по ѓаволите, им ги укина буџетските средства на „српските ‘Новости’“?

Но, ѓаволот е јазикот. Во случајот на премиерот, тој го артикулираше најимпресивно преку „зборовите на една песна“. Тоа беше како одговор на прашањето на новинарка (очигледно бегалка од јатото) дали можеби денес му е жал што отишол да го посети Томпсон во пресрет на концертот во Хиподром. Секако дека не му е жал, рече тој. Тој ја сака музиката на Томпсон, рече тој. Неговите деца и неговото семејство ја сакаат. И „не е нормално“, рече тој, „зборовите на една песна“ – напишани пред толку многу години, среде војната – да бидат „доведени во прашање“!

„Зборовите на една песна“ се, секако, реторичко пакување за усташкиот поздрав „За дом спремни“, хрватската верзија на нацистичкиот Зиг хајл. Како усташкиот поздрав се вгради во „зборовите на една песна“? Зошто „не е нормално“ да се доведува во прашање, без оглед на тоа кога, во каква форма и под какви околности биле користени? И што да се прави со фактот дека ордата црнокошулаши ја изврши својата операција во сплитска Блатина со „зборови од една песна“, давајќи им го точно истото значење што Марко Перковиќ Томпсон им го наменил на почетокот на деведесеттите, имено – да ги избркаме Србите, „изгони ја бандата преку изворот“? Или како што сумираше Непрежаљени, кога во август 1995 година, по познатата „Бура“, тој грмеше кон толпата собрана на сплитскиот брег: „Нека им е среќен патот!“

Преку „зборовите на една песна“ – фраза што ја повтори неколку пати на прес-конференција, секогаш со забелешката дека „не е нормално да се доведуваат во прашање“ – Андреј Пленковиќ го нормализира ненормалното, згора на тоа, се обидува да ги прикаже како ненормални сите оние што се осмелуваат да ги разберат „зборовите на една песна“ на единствениот начин на кој можат да се разберат: како усташка агитација. Јазикот со двоен дискурс (тоа е кога масовните убиства на Евреи се нарекуваат „конечно решение“, или кога ликвидациите на Србите по должината на Драва се евидентираат како „случај селотејп“) е само лексичко дополнување на познатата „двојна конотација“, цинична формула преку која усташството истовремено ќе биде осудено и поддржано.

Хрватскиот премиер затоа го прави истото што го правеше основачот на неговата партија во деведесеттите години: се обидува да обезбеди демократска атмосфера за фашистички марш, и тоа само кога работите ќе стигнат до точка каде што ќе почнат да имаат негативни ефекти. Сепак, Томпсон беше и остана усташки пејач – и за време и по војната – исто како што членовите на ХОС на Марко Скеја ги негуваа идеалите на Ендехазија за време на војната. Исто како што, на крајот на краиштата, ХДЗ беше и остана партија низ чиј крвоток циркулира топла фашистоидна супстанца. Најсаканиот починат, да се потсетиме, беше исто така „двојно конотиран“: тој се повика на Франко кога имаше намера да ги измеша коските на жртвите од логорот и нивните убијци во Јасеновац, а потоа нареди гонење на новинарите кои го нарекоа франковист. Денес, неговите наследници, под маската на „слобода на говорот“ и „почитување на процедурата“, овозможуваат неограничена оргија на негаторите на усташкиот геноцид во хрватскиот парламент. Кога ќе се отстранат псевдонаучното пакување и лажната „потрага по вистината“, основниот тонус на тој собир најдобро се разбира јасеносталгија, екстатично жалење за изгубеното место за егзекуција.

Едно од поважните прашања за кои минимално цивилизираната заедница треба да воспостави консензус е: Што е тоа што не можеме да го толерираме? Ако се задржиме на местото на неодамнешниот „инцидент“, односно во Сплит, ќе се покаже дека тоа е исклучително толерантна средина со децении (градоначалникот Шута би додал „инклузивност“), иако работите се слични и во другите хрватски градови. На пример, во квартот каде што беше изведен нападот врз Србите во понеделникот, во Блатине, претходните станари беа иселени од стотици „српски станови“ за да можат Хрватите да се вселат, а тогашната влада на ХДЗ не само што го толерираше овој грабеж, туку и го организираше. Денес, неколку стотици метри источно од местото на „инцидентот“, на улицата „Руѓер Бошковиќ“, стои споменик на IX баталјон на ХОС со врежан усташки поздрав: стотици граѓани минуваат покрај оваa мермернан пцовка секој ден и послушно го толерираат, во повеќето случаи со грч во стомакот и страв во коските. Неколку километри северозападно, пред влезот на военото пристаниште Лора, каде што за време на војната биле затворани, брутално мачени, а понекогаш и убивани српски цивили, е подигнат споменик на чуварите на логорот: заедницата послушно го толерира ова, дури и ако карпата од камен кич недвосмислено испраќа порака дека етнички мотивираните злосторства треба да се сметаат за херојски дела.

Зошто тогаш членовите на трупите на црнокшулашите, додека спречуваат одржување на српски културен настан, протерувајќи деца и стари лица од просториите на градскиот округ, би помислиле дека општеството нема да ги толерира нивните постапки? Бидејќи премиерот обложен со гел ќе каже „уф, уф“ на принудната прес-конференција и повторно ќе ги поучи кога „За дом спремни“ е неприфатлив усташки извик, а кога се тие „зборови на една песна“ која тој и неговото семејство сакаат да ја слушаат?

Иван Пенава, усташофил од владејачката коалиција, го мачи друго прашање: „Зошто ниедно малцинство во Хрватска нема проблеми, освен Србите?“ И навистина: по какво чудо – и колку долго? – се спасиле Евреите и Ромите?

(Виктор Иванчиќ е хрватски новинар, основач и главен уредник на познатиот  „Ферал трибјун“. Текстот е објавен во хрватскиот магазин „Новости“.)