Вучиќ пак ќе победи, но што ќе прави со Русија?

БЕЛГРАД – Нема неизвесност кој ќе победи на српските избори денес – претседателот Александар Вучиќ уште еднаш ќе триумфира. Но, едно големо прашање се надвиснува над балканската земја: Дали Вучиќ може да остане во пријателски односи и со Москва и со ЕУ по руската инвазија на Украина?

Анкетата покажува дека Вучиќ и неговата конзервативна Српска напредна партија (СНС) имаат десетици процентни поени пред нивните ривали бидејќи во земјата се одржуваат претседателски, парламентарни и општински избори во ист ден.

Вучиќ е доминантна политичка фигура во Србија во изминатата деценија. За тоа време, тој се повеќе беше обвинуван за автократско владеење, поттикнато од масовната наклонетост на медиумите кон владата и широко распространетиот кронизам. Но, додека неговото владеење на домашната политичка сцена е блиску до апсолутно, Вучиќ се наоѓа во крајно непријатна позиција на меѓународната сцена поради руската војна во Украина.

За време на неговото владеење, Вучиќ одржуваше блиски врски и со ЕУ и со Русија, менувајќи ја својата лојалност меѓу двете секогаш кога гледаше можност да извлече поголеми придобивки и поддршка за Србија. Сега тој е под притисок да избере страна.

Откако првично молчеше за украинската криза, Белград на крајот ја поддржа резолуцијата на ОН со која се осудува инвазијата на Владимир Путин, но  одби да се приклучи на западните санкции против Кремљ. ЕУ јасно стави до знаење дека очекува кандидатите за членство, како што е Србија, да ја следат нејзината линија за санкциите и надворешната политика поопшто.

Како Вучиќ ќе се движи по геополитичкиот пејзаж ќе биде одлучувачкиот предизвик на неговиот претстоен мандат. Аутсајдерите често ги сметаат блиските врски на Белград со Москва како доказ за трајна русофилија меѓу политичката класа на Србија и поширокото општество. Но, вистината е многу попрагматична: Србија е речиси целосно зависна од рускиот гас, кој го добива по посебна ниска цена. Огнените проруси се гласно малцинство кое добива непропорционално медиумско покривање. Ова се потврди и во студијата објавена претходно оваа недела од белградската анкетна агенција Демостат.

На прашањето дали Србија треба да застане на страната на Русија или на страната на ЕУ во врска со украинската криза, 50 отсто од испитаниците одговориле дека земјата треба да остане неутрална, дури и ако таквиот став би предизвикал санкции и недостиг на стоки од размери слични на оние кои се доживеале за време на балканските војни во 1990-тите. Само 21 и 13 отсто ја поддржаа Русија или Европа, соодветно.

Главниот истражувач на Демостат, Среќко Михаиловиќ, рече дека оваа  неутралност е одраз на длабоко вкоренет, долгорочен тренд на југословенското раководство за неврзаните движења за време на Студената војна.

„Концептот на неутралност и неврзаност на блокот опстојува во главите на српските граѓани, без оглед на сè што се случи во меѓувреме“, рече Михаиловиќ. „Значаен број секогаш ја поддржувале неутралноста без оглед на последиците“.

Некои аналитичари сугерираат дека проруските чувства кај општата популација во голема мера се резултат на жестокото  про-Кремљ медиумско покривање во таблоидите, ТВ-станиците и другите медиуми кои се пријателски настроени кон владата. Ако тоа е вистина, таквото расположение теоретски би можело да се намали доколку владата им нареди на своите медиумски канали да почнат да испраќаат поинаква порака. Но, дали Вучиќ навистина би сакал целосно да ги прифати ЕУ и Западот, останува отворено прашање.

Брисел би можел да ја тестира неговата подготвеност на неколку начини – нудејќи ѝ на Србија поголеми стимулации за напредок во нејзините долгогодишни преговори за членство во ЕУ и со обезбедување поддршка за да се одвикне земјата од нејзината енергетска зависност од Русија.  ЕУ веќе презеде чекори на вториот фронт, нудејќи им на државите од Западен Балкан можност да се приклучат на нејзиното доброволно заедничко купување на течен природен гас. 

На политичкиот фронт, пореалната перспектива за членство во ЕУ ќе му даде на Вучиќ позитивен наратив кој ќе им го продаде на своите гласачи. И тоа може да биде голема победа за блокот ако ја затвори клучната земја од нејзиното соседство во својот табор.

„Мислам дека е во интерес на ЕУ да ги игра работите на паметен начин и да се увери дека Србија е прицврстена за ЕУ“, рече Тена Прелец, научен соработник на Катедрата за политика и меѓународни односи на Универзитетот во Оксфорд. специјализирана за Западен Балкан.

„Морковите треба да бидат поголеми од стаповите, позитивните пораки треба да бидат на прво место и треба да допрат до српското население“, рече Прелец.Сепак, додаде Прелец, блокот, исто така, треба да биде јасен со потенцијалните членки дека нема да замижува ако не ги исполнат клучните демократски стандарди.

„Исто така, треба да има сигнал дека проширувањето на ЕУ е таму за оние кои се придржуваат, а не за оние што не го прават тоа – јасни награди и казни – што ги немавме долго време“, рече Прелец.

Инаку, набљудувачите на Цесид и ЦРТА соопштија дека веќе во првиот дел од изборниот ден забележале повеќе случаи на физичко и вербално насилство на избирачките места, непочитување на процедурите, сликање на гласачките листи, користење на мобилните телефони, физичка пресметка во Нови Пазар поради што доцнеше отворањето на едно гласачко место, а информираат и за голем број други насилни инциденти.

РИК потврди дека во Земун е дојдено до физички напад врз лидерот на опозициското Движење на слободни граѓани, Павле Грбовиќ, како и на еден пратеник на владејачката СНС во Чачак и на член на движењето „Да не го давиме Белград“.

– Припадниците на Министерството за внатрешни работи ги преземаат сите мерки и дејствија за расветлување на околностите за инцидентите што се случија на денешниот изборен процес во Чачак и белградската општина Земун“, соопштија од МВР.

Just an ordinary election day in Serbia 2022, amid its crisis of democracy.

Already looking forward to the international congratulations tonight on a “regular process”.

Pavle Grbovic, the leader of an opposition party, has been attacked in front of a polling station in Belgrade https://t.co/l7Ly2tvcr3

— Aleksandra Tomanic (@AleksTomanic) April 3, 2022

Изборите во Србија ги следат повеќе од 4.000 набљудувачи од домашните организации ЦРТА и ЦЕСИД, како и делегации од Европскиот парламент, Канцеларијата на ОБСЕ за демократски институции и човекови права (ОДИХР) и Европската мрежа на организации за набљудување на изборите (ЕНЕМО).

На претседателските избори на гласачкото ливче има осум кандидати, а за парламентарните се пријавени 19 листи.

Во два града и 12 општини се гласа за состав на локални парламенти – во Белград, Бор, а советници ќе се избираат во општините Аранѓеловац, Смедеревска Паланка, Севојно, Лучани, Књажевац, Медвеѓа, Бајина Башта, Дољевац, Кула, Кладово, Мајданпек и Сечањ.

Граѓаните избираат и 110 советници во белградското Собрание, кои потоа ќе го изберат градоначалникот на главниот град на Србија.

Првите прелиминарни резултати РИК ќе ги објави 24 часа по затворањето на гласачките места, в понеделник на 4 април до 20 часот. 

(Политико)