Три Хрватски – партизанска, усташка и домобранска

Го поедноставувам и го сведувам на јазикот на улицата, но ситуацијата бара таква прецизност. Во општествена смисла, постојат три Хрватски. Партизанска, усташка и домобранска. Може да биде и обратно, а то обратно е вистинската состојба на работите во последните децении.

Под нормални околности, Што да ни изгледа нормално денес, овие три Хравтски коегзистираат, и тоа на таков начин што ритамот го удира домобранската граѓанска и центристичка Хрватска; онаа усташката живее преку црковни и навивачки собири и на маргините на јавниот простор, свесна за својата бројност, но и фрустрирана од фактот на својата вистинска општествена ирелевантност, додека партизанска Хрватска е во постојана дефанзиваво политичка смисла, но во општествена смисла ги собира единствените релевантни културни личности, креативци, уметници, новинари и интелектуалци. Овој последен факт ужасно ја фрустрира усташката Хрватска, која мисли дека тоа е поради некаков заговор на елитите, а не поради сопствената неспособност на сите нивоа.

Сега, кога околностите не се нормални, а тоа се случи откако земјата беше нападната во 1991 година, овие три Хрватски склучија привремен пакт за одбрана на земјата, кој Туѓман, следејќи ја идејата на злосторникот Лубуриќ, се обиде да го прошверцува во приказната за помирување. Со важниот момент дека ова помирување всушност подразбираше доминација на домобранската Хрватска, со симболична победа на усташите и целосно исфрлање од јавниот простор на партизанската Хрватска, која во ова сценарио би морала да биде благодарна за фактот што одлучиле да им ги поштедат животите, но со обврска за превоспитување. Во суштина, ХДЗ никогаш не се откажа од таквата визија за Хрватска и во оваа смисла, премиерот Андреј Пленковиќ, за разлика од Иво Санадер, е автентичен наследник на Фрањо Туѓман. Многу поавтентичен од неговиот претходник на чело на ХДЗ, Томислав Карамарко, кој немаше доволно лукавство на умот и интелектуален капацитет да разбере дека ова сценарио е остварливо само со малограѓанска мимикрија и центристички фрази и декларативен антифашизам.

Она што сега е ново е оној трет елемент, кога нормалните или вонредните околности не се споменуваат. Ова е момент што веќе го видовме за време на Втората светска војна, кога оваа поделба беше трајно запечатена, а тој се случува кога фашизмот победува на меѓународно ниво, кој потоа наоѓа сојузници во усташката Хрватска. Во такви околности, јасно е дека таква Хрватска доаѓа на власт, по што би претпочитала физички да ги елиминира, како и секогаш, прво Србите, но во исто време и партизанската Хрватска. Додека во такви околности, онаа домобранска Хрватска е принудена да направи избор, бидејќи во такви екстремни ситуации повеќе нема простор за среден пат, туку секоја неодлучност е всушност поддршка за насилната и усташка Хрватска. И потоа таа се дели на либерален дел кој претежно ја поддржува партизанската Хрватска и малцинство кое сè уште нема проблем со насилниците. И на конзервативен дел кој претежно е на страната на усташката Хрватска, но повторно не целосно, бидејќи моралните луѓе кои припаѓаат на тој дел од општеството, како што е бискупот од Риека, Мате Узиниќ, не дозволуваат контекстот и идеологијата да им го одземат моралот и интелектот.

Токму таква е ситуацијата што ја имаме денес. Европа и светот се лизгаат кон фашизам, усташка Хрватска која чувствува дека ѝ дошло време, политички лидер кој е свесен дека нема мнозинска поддршка во јавноста, па со помош на насилниците планира да остане на власт, и домобранска Хрватска која сега неволно се соочува со одлука што да прави. Единственото нешто што може да изгледа парадоксално, но во контекст на современа Хрватска воопшто не е, е тоа што новопрогласениот водач на усташката револуција не доаѓа од тоа милје, туку од партизанското, а тука зборувам за Андреј Пленковиќ. Сепак, токму овој факт го прави автентичен наследник на Фрањо Туѓман, кој исто така дојде од партизанско милје.

Не изгледаше така на самиот почеток на неговото владеење, но прекумерната концентрација на моќ создаде чувство на семоќ кај Пленковиќ, многу го одвои од реалноста и го доведе во ситуација каде што губењето на моќта му изгледа нешто незамисливо и нешто што секако мора да се спречи.

Со други зборови, тој во суштина, со она што го направи околу пречекот на бронзената ракометна репрезентација во Загреб и што упорно го прави, уште од времето кога Марко Перковиќ Томпсон повика на десничарска револуција и преземање на власта, се обидува да го спречи веројатното губење на власта на следните парламентарни избори, но и насилно да ја собори власта во Загреб, кој не може никако да го освои.

Или, како што самиот Туѓман еднаш рече, кога ХДЗ де факто трајно го загуби Загреб, дека не може да ја трпи опозициската ситуација во главниот град.

Долго време ова не изгледаше можно и се чинеше дека хрватското општество отиде доволно напред за да не му се случи нов пад во усташката бездна и диктатурата на еден човек и неговата партија, но Андреј Пленковиќ, со отвореното кршење на законот за пречекот на ракометарите и одземањето на овластувањата од локалната самоуправа, тргна по патот на моделот на владеење на Александар Вучиќ.

И токму ова е единствената пресвртен момент во кој сè уште е можно да биде запрен во неговите планови. Но,тоа може да го направи само нова коалиција на партизанската и поголемиот дел од домобранската Хрватска, или во оперативна смисла, коалиција на сите оние кои не сакаат да живеат во земја на проусташки настроени насилници, јавна телевизија која личи на билтен на владејачката партија, целосна фузија на црквата и државата и земја во која законите постојат само за оние кои не се во владејачката партија.

Градоначалникот на Загреб, Томислав Томашевиќ, кој инаку ги избегнуваше овие теми во своите претходни политички активности и искрено веруваше дека комуналната политика може да ја направи небитна дискусијата за цивилизацискиот развој на земјата, дефинитивно го разбра ова. Му стана јасно дека се наоѓаме пред диктатура на насилници и партијата што ги спонзорира, и одлучи на тоа јасно да се спротивстави. Со интегритет и закони. Останатото зависи од храброста, разумот, интелигенцијата и доследноста на оние кои не сакаат да живеат во Хрватска 2.0 на Туѓман.

(Драган Марковина е хрватски историчар. Текстот е објавен во „Пешчаник“.)