Србија: Тажниот крај на приказната за тигарот од балон

Сега веќе сите се согласуваат дека Србија е во криза. Економскиот раст минатата година беше само околу два проценти, најнизок од пандемијата. Сите во регионот беа подобри. Босна и Херцеговина порасна за околу 2,5%, Црна Гора и Македонија околу 3-3,5%, Албанија и Косово околу четири проценти. Дури и Хрватска и Бугарија, кои по правило растат малку побавно бидејќи се поразвиени, имаа побрз раст, околу три проценти.

И не е само растот на БДП во прашање. Кризата е веќе видлива во други индикатори, првенствено на пазарот на трудот. Бројот на вработени во третиот квартал од 2025 година беше за околу 50.000 помалку отколку во истиот период од претходната година. Околу половина од тој пад се објаснува со губење на работни места, а другата половина со емиграција, што е уште позагрижувачко, бидејќи покажува дека си заминуваат и луѓето кои работат.

Сите оние приказни за економскиот тигар денес изгледаат толку надреално. Тие веќе не се ни смешни, туку се само тажни. Премногу брзо тигарот остана без здив. Но, така обично се случува со балоните. Ако не пукнат веднаш кога ќе ги надувате, тие летаат некое време. Сепак, падот е неминовен и обично доаѓа многу побрзо отколку што сте мислеле.

Кој ги избрка странските инвеститори

Зошто се издува српскиот тигар од балон? Структурно, туку нема голема дилема. Послабиот раст е последица на падот на странските инвестиции, кои минатата година беа околу една третина помалку од претходната година. Онаму каде што сè уште има несогласување е – зошто се случи тоа? Властите сè уште тврдат дека блокадерите ги избркале инвеститорите. Мојата прва реакција на ова е – дали блокадерите ги избркаа инвеститорите во Македонија, Босна, Црна Гора и Албанија, каде што инвестициите исто така паднаа, некаде дури и повеќе отколку во Србија?

Искрено, би било добро ако тоа беше вистинското објаснување, бидејќи тоа би значело дека штом ќе се смири домашната политичка криза, инвеститорите брзо ќе се вратат и тигарот повторно ќе полета. Но, за жал, проблемот е поголем. Тој е поврзан со поширокиот процес на забавување на глобализацијата и со фактот дека странските инвестиции ослабнаа речиси насекаде во последните години.

Иако сè уште нема официјални податоци за целата година, проценките покажуваат дека странските инвестиции во светот во 2025 година изнесувале само околу еден процент од светскиот БДП. На тоа слабо ниво тие се веќе неколку години. За споредба, во 2007 година тие достигнаа околу пет проценти од светскиот БДП. После тоа, започна падот. На почетокот, тоа беше нормална корекција по претходната хиперглобализација. Но, во последниве години веќе не станува збор за корекција. Странските инвестиции практично паднаа на нивото од средината на 1990-тите.

Зошто странските инвестиции паднаа толку ниско во последните години? Затоа што светот стана многу понестабилен и понесигурен по војната во Украина. Бројот на конфликти се зголеми, поделбата меѓу Истокот и Западот се продлабочи, а меѓународната соработка целосно исчезна. На инвеститорите тоа не им се допаѓа. Потребна им е стабилност, или барем предвидливост: да знаат дека правилата на играта нема да се променат, или, ако се променат, дека нема да бидат ненадејни и драстични.

Во изминатата година на ова најмногу му кумуваше човекот кој наводно се обидува да ја направи Америка повторно голема, а всушност го прави светот полош секој ден, на секој начин. Царините што ги воведуваше, а потоа ги повлекуваше, забраните за извоз на одредени производи од Америка, интервенциите во Иран и Венецуела, најавите дека ќе го анектира Гренланд, можеби и Панамскиот канал, декларациите дека Канада е 51. американска држава…

Ова најдобро се гледа од индексот на неизвесност на економските политики, развиен од американските економисти Бејкер, Блум и Дејвис. Минатата година, тој беше највисок во последните 40 години, откако се мери. Во „нормални“ времиња, пред пандемијата, генерално се движеше околу 100 – светот беше повеќе или помалку сигурен, иако не нужно стабилен. За време на пандемијата, скокна на околу 1.500, бидејќи сите се сеќаваме колку голема беше тогаш неизвесноста. После тоа се смири малку, но никогаш на нивоата пред пандемијата. Минатата година, по враќањето на Трамп, достигна околу 3.300, двојно повеќе отколку на врвот на пандемијата. Во последните месеци, малку се намали, но сепак е околу 1.500, практично на пандемиското ниво.

Што значи сето ова за годината што претстои? Нашиот Институт неодамна објави редовни економски прогнози за Источна Европа. За Србија, очекуваме дека 2026 година ќе биде малку подобра од 2025 година, или, можеби поточно, малку помалку лоша. Прогнозираме раст на БДП од 2,8 проценти, што е малку повеќе од двата проценти минатата година. Инфлацијата треба да се намали од 4,1 на околу 3,5 проценти, додека стапката на невработеност треба малку да се намали, од 8,5 на 8,3 проценти.

Причините за овие малку подобри очекувања се тоа што се чини дека најлошото, барем кога станува збор за светската економија, е зад нас. Трамп е сè уште тука, за жал, и ќе продолжи да биде непредвидлив. Но, се чини дека нема да прави толку глупости како минатата година, барем на економски план, бидејќи сфати дека сам си пука во ногата.

Состојбата на американската економија е прилично лоша, и тој добро го знае тоа, без разлика колку го негира. Растот на БДП во првите три квартали од 2025 година беше околу 2,5 проценти, што е во ред за Америка, но тоа најмногу се должеше на инвестициите во вештачка интелигенција, додека остатокот од економијата работи на апарати. Дури и вештачката интелигенција не стои сјајно во последно време – акциите на најголемите компании паѓаат веќе некое време и има сè повеќе гласини дека меурот полека се издувува. Берзата исто така не им стои добро – во 2025 година, американската берза растеше побавно од повеќето други во светот, вклучително и европските.

Доларот е на најниско ниво во последните пет години, а тоа, заедно со царините, ги зголемува цените. Инфлацијата е сè уште околу 2,7 проценти, далеку од двата проценти што ги вети. Пазарот на трудот е најслаб од пандемијата – само околу 600.000 нови работни места се создадени во 2025 година, три пати помалку отколку во 2024 година. Јавниот долг е поголем од 120, а дефицитот е околу седум проценти од БДП. Не е случајно што минатата година им беше намален кредитниот рејтинг од дури две агенции, ниту пак тоа што ниту една агенција повеќе не им дава највисок рејтинг. Сето ова е последица на погрешни економски политики, поради кои Трамп полека, но сигурно ја прави Америка мизерна, наместо голема.

Трамп го знае ова многу добро, и покрај фактот што постојано истакнува дека ситуацијата е одлична, па веројатно малку ќе се смири, барем кога станува збор за економските политики. Тоа веќе може да се види од неговите последни потези. Одлуката да го номинира Кевин Ворш за нов претседател на ФЕД наместо Кевин Хесет е јасен сигнал за ова, како и неодамнешниот трговски договор со Индија. Затоа се очекува странските инвестиции во светот малку да закрепнат следната година, што ќе има позитивен ефект и врз Србија.

Но, забавувањето на глобализацијата нема да запре, а странските инвестиции ќе продолжат да бидат релативно слаби. Можеби малку ќе закрепнат во споредба со еден процент од светскиот БДП од минатата година, но во никој случај нема да се вратат на пет проценти. Затоа Србија повеќе не може да смета на странски инвестиции од седум проценти од својот БДП, како што можеше во последните дваесет години. Ова значи дека мора да го промени својот економски модел ако сака да се врати на стапки на раст на БДП од четири проценти, а можеби и повеќе.

Четири рецесии во последните 15 години

Економскиот модел што го има Србија во моментов се базира на два столба – државни инвестиции во инфраструктура и привлекување странски инвестиции, првенствено во производството. Тој почна да се применува од сегашната влада и мора да се признае дека имаше некои добри резултати. Србија стана регионален центар кога станува збор за производство, особено во автомобилската индустрија, а изградени се и многу патишта.

Но, моделот беше премногу нестабилен, што може да се види од фактот дека Србија имаше дури четири рецесии во последните 15 години. Ова се случи затоа што два столба не се доволни за да се обезбеди стабилен раст. Исто како што столот не е стабилен ако има само две нозе, така не може ни економијата. Потребен е трет столб – домашни инвестиции. Ако странските инвестиции и инвестициите во инфраструктура во Србија се меѓу највисоките во Европа, домашните инвестиции се меѓу најниските.

Како да се поттикнат домашните инвестиции? Она што нашиот институт го застапува со децении, не само за Србија, туку и за цела Источна Европа, е индустриската политика. Потребен е многу повеќе простор отколку што е достапен за овој текст за детално да се објасни што значи ова, но накратко – државата треба да избере сектори кои можат да бидат носители на раст во иднина и да дизајнира посебни мерки за нивна поддршка. Многу важно – мора да ги опфати сите фази од производствениот циклус: од ресурси и енергија, преку истражување и развој, самото производство, па сè до маркетинг и постпродажни услуги.

Добрата вест е дека ова не е измислување топла вода, бидејќи многу земји имплементираа индустриски политики во текот на изминатите децении. По Втората светска војна, Австрија се разви токму поради неа, а најновиот пример е Кина, која на овој начин стана светски лидер во производството на електрични автомобили (и не само нив). Сè што треба да направи Србија е да погледне што направиле другите и да го примени тоа на себе.

По сѐ изгледа, 2026 година ќе биде изборна година и, ако можам да дадам мое лично предвидување, ќе има и промена на власта. Но, самата промена на власта не е доволна за подобрување на животот. Ова бара промена во начинот на управување и не се однесува само на владеењето на правото и борбата против корупцијата. Тоа подразбира и промена на економскиот модел.

Доколку има промена во економскиот модел, Србија може да почне да постигнува значително подобри економски резултати од 2027 година па наваму, и на подолг рок. Можеби не ма да биде економски тигар, но, да бидеме реални, и не треба, бидејќи на тигрите никогаш им било местото овде. Сепак, може да стане сосема пристојна држава, која ќе се развива добро и праведно, и каде што луѓето ќе можат да живеат пристојно.

(Бранимир Јовановиќ е економист и експерт во Виенскиот институт за меѓународни економски студии. Текстот е објавен во белградскиот неделник „Радар“.)