Со приемот на Шведска „во рака“ НАТО зајакнат го почнува самитот во Вилнус

ВИЛНУС – НАТО го отвори својот самит во вторникот со нов момент, откако Турција ги повлече своите приговори за приклучување на Шведска во алијансата, чекор кон единството што западните лидери беа желни да го покажат наспроти руската инвазија на Украина.

Одлуката на турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган е значаен чекор кон членството на Шведска и ќе ја намали тензијата во Вилнус, главниот град на Литванија. Договорот беше постигнат по неколкудневни интензивни состаноци и тој има цел да ја прошири силата на алијансата во Северна Европа.

„Гласините за смртта на единството на НАТО беа многу претерани“, им рече Џејк Саливан, советник за национална безбедност на САД, триумфално на новинарите во вторникот.

Како дел од договорот, Ердоган рече дека ќе побара од турскиот парламент да го одобри приемот на Шведска во НАТО. Сличен чекор се очекува да преземе и унгарскиот премиер Виктор Орбан, кој исто така одолговлекува со ратификацијата на Шведска.

Исходот е победа и за претседателот Џо Бајден, кој го промовираше проширувањето на НАТО како пример за тоа како руската инвазија на Украина ѝ се врати на Москва. Финска веќе стана 31 членка на алијансата, а Шведска е на палубата да стане 32. Двете нордиски земји беа историски неутрални сѐ додека војната не ги зголеми стравувањата од руска агресија.

Поради договорот за членство на Шведска, „овој самит е веќе историски пред да започне“, рече генералниот секретар на НАТО, Јенс Столтенберг.

„Ви благодариме, господине претседателе, што бевте домаќини на овој историски самит во важен момент. Ова е прв пат кога лидерите на НАТО ќе се сретнат како 31 заедно, и со нетрпение очекувам да се сретнат многу наскоро со 32 членки со додавање на Шведска“, рече Бајден кога ја започна билатералната средба со литванскиот претседател Гитанас Науседа, домаќин на самитот.

„Уверен сум дека ќе го постигнеме тоа“, додаде Бајден.

Лидерите се собраа во Вилнус, Литванија, на дводневен самит кој може да стане еден од најважните собири за алијансата во модерната историја, по еден месец од бавната контраофанзива на Украина и неколку недели откако неуспешниот бунт во Русија стана главна закана за раководството на претседателот Владимир Путин.

Додека експертите за национална безбедност предупредија дека неуспехот да се прими Шведска во НАТО може да навести пукнатини во алијансата, објавата од понеделникот вечерта – која дојде само неколку часа откако Бајден слета во главниот град на Литванија – означува неверојатен пресврт на турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган , кој ја блокираше кандидатурата за приен на Шведска повеќе од една година. Бајден и другите членки промовираа единство без преседан меѓу алијансата соочени со руската војна, а овој потег, исто така, им дава на лидерите значајна демонстрација на сила на самитот.

„Гласините за смртта на единството на НАТО беа многу претерани“, им рече Џејк Саливан, советник за национална безбедност на САД, триумфално на новинарите во вторникот.

„Кога ќе започне самитот на НАТО, нашата алијанса не само што ќе биде поголема и посилна од кога било, туку ќе биде пообединета, поцелосна и поенергизирана отколку во која било точка во модерната меморија. И тоа не мал дел благодарение на личното лидерство на претседателот Бајден“, додаде тој.

Саливан рече дека одлуката на Турција е „производ на директни разговори меѓу трите страни во тој договор“, но САД „имаа значаен ангажман со сите вклучени“, укажувајќи на посетата на шведскиот премиер Улф Кристерсон во Белата куќа минатата недела, неговиот повик до Ердоган во неделата, ангажман со државниот секретар Антони Блинкен со неговите шведски и турски колеги и негов ангажман со неговите колеги.

Тој укажа на прашањата за единството во изминатата недела додека предупреди дека самитот во Вилнус „многу ќе го разочара“ рускиот претседател Владимир Путин.

Владимир Путин сметаше дека Западот ќе се подели, НАТО ќе „пукне“, Трансатлантската алијанса ќе се распадне. Тој беше разочаран на секој чекор“.

Швеѓаните сепак нема веднаш да се приклучат на алијансата – ќе биде потребна парламентарна процедура во Турција за официјално да го одобри нивното членство и Унгарија, исто така, мора да се откаже од приговорите, што се очекува да го стори сега кога Ердоган попушти. Бајден повика на „брза ратификација“ во изјавата по веста, а САД, рече Саливан во вторникот, со нетрпение очекуваат „да ја пречекаат Шведска како 32 сојузник на НАТО во блиска иднина“.

Денес, на самитот што трае два дена, ќе има и други критични прашања, вклучително и  контроверзната одлука на САД да испрати касетна муниција во Украина – која е забранета од повеќе од 100 држави, вклучително и некои клучни американски сојузници. Исто така, има прашања до лидерите за патот на Украина за евентуално приклучување кон НАТО и можноста за дополнителна безбедносна помош, при што се очекува лично претседателот Володимир Зеленски да присуствува во среда и да одржи средба со Бајден.

Американскиот претседател Џо Бајден изјави во вторникот дека се согласил со предложениот вординг за идната способност на Украина да се приклучи на НАТО, коментари кои дојдоа неколку моменти откако украинскиот претседател Володимир Зеленски издаде остра изјава за тој очекуван јазик, сугерирајќи дека не оди доволно далеку кон неговите цели за пристапување.

Војната на Русија во Украина е меѓу главните точки на агендата за лидерите на НАТО, заедно со дискусијата за идниот пат за приклучување на земјата разурната од војна во алијансата, што предизвика одредена поделеност меѓу лидерите.

„Се согласуваме со јазикот што го предложивме – а вие предложивте во однос на иднината на Украина да може да се приклучи на НАТО. Бараме континуирано, обединето НАТО“, рече Бајден во кусите забелешки заедно со генералниот секретар на НАТО Јенс Столтенберг на местото на самитот.

Зеленски во твитна изјава неколку моменти претходно рече дека „примил сигнали дека одредени формулации се дискутираат без Украина“, нагласувајќи дека „формулирањето е за поканата да стане членка на НАТО, а не за членството на Украина“.

Состанокот ќе означи уште еден знак на единство бидејќи присуството на Зеленски на самитот беше доведено во прашање. Војната на Русија во Украина е меѓу главните точки на агендата за лидерите на НАТО, заедно со дискусијата за идниот пат за приклучување на земјата разурната од војна во алијансата, што предизвика одредена поделеност меѓу лидерите. Бајден и сојузниците во НАТО ќе „испратат обединет, позитивен сигнал“ за патот за членство на Украина во НАТО , рече Саливан , повторувајќи дека Киев сè уште „има дополнителни чекори да преземе на својот реформски пат“. Саливан одби да предвиди конкретен датум за пристапување на Украина во алијансата.

„Не верувам дека ќе го видите тоа како излегува одовде“, рече тој. „Од наша перспектива, работа на сојузот со Украина е да го постави тој реформски пат, а потоа Украина да работи на тоа“.

Франција ќе испрати ракети со поголем дострел во Украина, објави во вторникот францускиот претседател Емануел Макрон при пристигнувањето на самитот во Вилнус.

„Со оглед на ситуацијата и контраофанзивата што ја води Украина, решив да ги зголемам испораките на оружје и опрема за да им дадам капацитет на Украинците да удираат понатамошно, истовремено одржувајќи ја јасноста и кохерентноста на нашата доктрина, т.е. одбрана на нејзината територија“, рече Макрон.

„Мислам дека она што е важно за нас денес е да испратиме порака за поддршка за Украина, за единството на НАТО и за одлучност дека Русија не може и не смее да победи во оваа војна“, додаде тој.

Ракетите се „SCALP“ (француско име), познат и како „Storm Shadow“ по нивното име во Велика Британија, според прес-службата на Елисеј.

Storm Shadow е англо-француска крстосувачка ракета со низок лет, а со долг дострел, лансирана од воздух.

Вкупно 48 странски делегации со 2400 членови, вклучувајќи 40 претседатели на држави и влади и над 150 високи официјални претставници се очекува да присуствуваат на дводневниот Самит на НАТО.