ЕУ за првпат и ќе се прошири, и ќе се продлабочи

За прв пат по две децении, владите на ЕУ наскоро би можеле да започнат со реформи кои би ја направиле ЕУ, каква што ја знаеме, непрепознатлива. Во последното коминике од самитот на шефови на влади во Гранада се вели дека 27-те лидери се согласиле да ги „постават неопходните внатрешни основи и реформи“ потребни пред да се приклучат Украина, Молдавија, Грузија и шест други земји-кандидати од Западен Балкан. Пристапувањето на овие земји можеби е далеку, но подготовката за него ги прави радикалните внатрешни реформи неизбежни.

Големите кризи во изминатата деценија или повеќе – од кризата во еврозоната до Брегзит, пандемијата на Ковид и руската инвазија на Украина – сите ја тестираа способноста на Европа да одговори колективно на меѓународните предизвици. ЕУ ја докажа својата издржливост со одлуките и мерките како што се новите даноци ширум ЕУ за финансирање на закрепнувањето по Ковид, заедничка набавка за вакцини и оружје и системот за пречек на воените бегалци во Украина. Сепак, неговите заеднички одговори ги открија и ограничувањата на системот и структурите создадени за друга доба.

И покрај очигледните несоодветности, владите досега се спротивставуваа на секоја вистинска реформа на внатрешните структури на ЕУ. Премногу често прибегнуваа на итни мерки, со малку или без демократска контрола. ЕУ е исто така ранлива на постојаното заложништво на  националните агенди на земјите-членки, од миграција до увоз на жито, што ја поткопуваше  нејзината способност да дејствува и нејзиниот целокупен авторитет.

На ЕУ не само што и недостасуваат некои од овластувањата што и се потребни во клучните области, не само што изгледа недоволно одговорна пред своите граѓани за новостекнатите состојби, туку е и нападната одвнатре. Во изминатата деценија ЕУ се покажа неспособна да ги скроти бунтовните земји-членки, како што се Полска и Унгарија, чии влади продолжуваат да им пркосат на основните принципи на членството, како што е владеењето на правото. Со проширувањето на девет нови држави, вклучително и Украина, со вкупно 60 милиони луѓе,  „мешањето на картите“ повеќе не е опција. Само големината и населението на Украина, доколку се приклучи кон ЕУ според сегашните правила, ќе го дестабилизираат секојдневното одлучување во Брисел и же ги исфрлат од колосек најголемите области на заедничката политика, како што е земјоделството. Следното проширување нуди можност унијата да стане  стратешки независна во заканувачкиот нов светски поредок и способна да води во климатската вонредна состојба. Но, не може механички да го следи планот на претходните проширувања на исток во 2004 и 2007 година.

Оттогаш ЕУ се преправаше дека преговара за пристап со земјите-кандидатки како Србија и Црна Гора, кои пак се преправаа дека ги спроведуваат реформите потребни за пристапување. Одржувањето на оваа фикција го наруши кредибилитетот на процесот, што го потврди верувањето на скептиците дека земјите кандидати никогаш нема да бидат подготвени.

Сепак, бидејќи сега е во нивен личен интерес да се прошират, лидерите на ЕУ изгледаат подготвени целосно да ја преиспитаат иднината на Унијата и нејзината основна рамка на управување. Две паралелни иницијативи ја поткрепуваат дебатата ширум континентот. Прво, Европскиот парламент бара од лидерите на ЕУ да започнат со реформите на договорот веќе следната година. Второ,  француско-германска иницијатива составена од експерти -излезе со сет на предлози за опсежни структурни реформи. Официјален почеток на преговорите за еден од овие пристапи би можел да се случи до декември.

Додека двете иницијативи изгледаат комплементарни, тие одговараат на многу различни логики. Во визијата на парламентот на ЕУ, сите членки мора да бидат притиснати да се интегрираат поблиску или да ја напуштат Унијата. Групата 12 ја превртува таа логика. Таа предвидува четири различни нивоа на членство, од кои последните две целосно се  надвор од ЕУ. Овие „концентрични кругови“ би вклучиле внатрешен круг чии членови би можеле да имаат уште поблиски врски од оние што ја врзуваат постојната ЕУ; самата ЕУ; придружно членство (само за внатрешен пазар); и полабавото, помалку барано ниво на новата Европска политичка заедница. Оваа конструкција со повеќе брзини за прв пат ќе им овозможи на некои земји-членки подлабоко да се интегрираат во одредени области и ќе ги спречи другите да ги запрат. Заради ова, извештајот предлага да се тргне едногласното гласање, дури и ако укинувањето на вето подразбира прифаќање на различни нивоа на посветеност на интеграцијата. Овој свеж, прагматичен пристап кон проширувањето се чини повеќе усогласен со денешната реалност отколку со визијата на парламентот на ЕУ.

Пристапувањето и членството во ЕУ повеќе не може да биде работа на сè или ништо. За да го зачува својот кредибилитет, ЕУ мора да се оддалечи од доминантната, но сепак илузорна парадигма на членство со „поставено мени“ кон ново разбирање во кое секоја земја се обврзува да се интегрира, но врз основа на  „à la carte“ мени на можни аранжмани. 

Ова сугерира дека не само што потенцијалните членки би можеле да го изберат степенот на интеграција кој е најсоодветен за нивните потреби и реалности, туку дека сегашните членки (или минатите, што е ОК) би можеле да ја преиспитаат својата посветеност кон ЕУ. Додека земјите остануваат слободни да изберат во кој круг да се приклучат, почитувањето на владеењето на правото не може да се преговара. Оттука, би било можно де факто да се исклучи член кој не е во согласност со барањата и условите во даден круг.

Двата предлога длабоко ќе ја сменат природата на Европската унија. Додека првиот дополнително би ја зацврстил како тврдина на истомисленици, вториот би го отворил патот кон похетерогена конструкција со повеќе брзини. Парадоксално, со оставање настрана на нејзиниот историски вкоренет пристап „се или ништо“ кон пристапувањето, ЕУ за прв пат ќе се прошири и продлабочи истовремено. Ова би било во корист и на земјите кандидати и на нивните постоечки жители.(Гардијан)