Дали овде има Турци (втор пат) или неофашизам од реинкарнација до дело?

На крајот на 2010 година („Вијести“, 13 октомври 2010 година) објавив текст со наслов „Дали овде има Турци?“ Текстот беше мотивиран од настаните од тоа време и започнуваше со овој вовед: „Се фрлаат бомби, се палат муслимански продавници. Се пука по кафулињата со зборовите ‘Дали овде има Турци?’, Љубица Беба Џаковиќ се сеќава на мрачните денови на Плевља во летото 1992 година. Денес, помалку од две децении подоцна (односно три и пол децении подоцна), може да изгледа дека прашањето ‘Дали овде има Турци’ е непознато, неписмено и плод на имагинацијата. Сигурно е дека ослободителите знаеле дека Турците ја напуштиле Плевља во 1912 година, исто како што Ратко Младиќ знаел дека тие повеќе не се во Сребреница, па сепак влегувајќи во градот изјави: ‘Еве нè во Сребреница на 11 јули 1995 година. Спроти уште еден српски празник го подаруваме овој град на српскиот народ’. Во време на најжестоките политички превирања во 90-те извиците како ‘Мило – Турќине, Амфилохие – Турчине’ беа насочени кон омаловажување на политичкиот противник и испраќање на политички пораки кои асоцираат на прастар грев. Затоа, најголемиот парадокс на прашањето ‘Дали овде има Турци’ е тоа што очигледно има смисла штом се поставува во континуитет од заминувањето на Турците од овие простори до денес. Смисленоста на бесмисленото прашање и неговите корени можеме да го најдеме во важните сфери на овдешното општество: традицијата, политиката и образовниот систем“.

Традицијата, по природа на нештата, во себе нужно мора да содржи архетип. Затоа неодамнешните настани во Забјело се – модерна парадигма на фашизмот. Не,само затоа што беше објавено (не случајно, по лажно тврдење) од еден лекомислен политичар за 100.000 турски емигранти во Црна Гора, туку и поради видливото молчење на надлежните институции во однос на таквата лага. Затоа, проблематичната политика за емиграција ја чинеше Црна Гора многу (на пример, Херцег Нови) и сите ќе се согласиме дека таа сè уште се води неодговорно и непрофесионално. Бидејќи „Медо“ не виде никаква „опасност“ од далеку поголемиот број други што влегоа во Црна Гора, но „Турците“ беа цел. Зошто? Па, затоа што тие се „традиционалниот архетип – непријателот“. И затоа што терминот „Турчин“ во модерната варијанта на фашизмот не е само термин поврзан со етнички Турци, ниту со граѓани на Турција, туку е фраза (Ооо, Турци!!!) од неодамнешните војни што се поврзува со Бошњаци, Албанци, Роми и сите припадници на исламската вероисповед од овие простори.

Постојат многу дилеми дали црногорската „кристална ноќ“ е наводно спонтана реакција на несовесни граѓани во врска со конфликтот на некои луѓе во кафуле во Подгорица, или намерно инсценирана акција што крие многу во позадина. Што ако објективната и независна истрага покаже дека немало „напад врз турски државјани“, туку напротив, дека можеби тие биле нападнати? Што рече полицијата за тоа? Не. Црногорската „кристална ноќ“ е идеолошки подготвена акција иницирана од неофашисти, според некои од страна, но сè уште нема одговор што навистина се случило во тоа „кафуле“ и зошто било толку важно за сите медиуми што едната страна во тој конфликт била составена од емигранти од „Турција“. Можете ли да ја замислите денешна Германија, каде што живеат над 3 милиони Турци, ако толпа излезе на улиците извикувајќи „Убиј го Турчинот“ поради некаков конфликт во кафеана. Во исто време, таа земја ја наследува „кристалната ноќ“, но во исто време се дистанцира од неа идеолошки за неколку светлосни години. На овој начин, оправдано е да се сомневаме дека, во времето кога Ердоган продаде („не даде, не подари, дронови на Косово“, она што Вучиќ, кој продава муниција на Израел, би го рекол „замислете ако работниците што произведуваат муниција останат без плата“), во времето кога студентите од Нови Пазар низ цела Србија го кршат клерофашистичкиот наратив „за Турците“, бидејќи ноќеваат во манастирски конаци и се пречекани како луѓе, т.е. како „свои деца“, и времето кога се приближува 1 ноември, денот што им се заканува на неофашистите дека ќе им снема аргументи за „виртуелниот непријател“.

Бидејќи, кога неофашистите го губат чувството дека нешто „бранат“, го губат и смисолот за постоење. Затоа е тешко да се поверува во некаква спонтаност, самоорганизација, фактот дека можете да најдете 50 бејзбол палки на едно место и уште многу нешта. Идеолошкиот подмладок на „седмиот баталјон“ раководи со МВР и тој должи одговори на едноставни прашања. Зошто се уапсени 45 лица наместо учесници во судирот, зошто немаше соодветен одговор на лице место на потенцијалните незадоволници? Вака се чини дека е режија, која стои длабоко во заднина, или сакала да се пресмета внатре во „својата куќа“ или го истурила својот валкан веш на улиците со намера да се пресмета со некого (засега непознат противник). Или едноставно да предизвика некаква „штета“ на општеството и државата?

Во целата оваа циркуска претстава, ставот на Бошњачката партија е најинтересен. Тие „ги сакаат Ердоган и Турците“, но се плашат од Вучиќ, бидејќи во европската асоцијација на народни партии не кажуваат ништо за актуелното прашање за исклучувањето на СНС од европското семејство на партии. Тие се за власта која упорно ги понижува, дискриминира и ги таргетира деловите од народот што наводно ги „претставува“ и во исто време упорно тврдат дека „на народот може да му се помогне само ако си дел од власта“. Забораваат дека оваа формулација е делумно точна, но само ако си партнер, а не полтрон на власта. Ако сте партнер во власта, имате безброј можности да го покаже тоа, додека полтроните се грижат за фотелјите и водат политика „не бранувај“. Замислете министерот за надворешни работи да го изземе своето мислење и да излезе од владата што го укинува безвизниот режим за турските државјани, ако не поради друга причина, тогаш барем затоа што, ако Турција го примени принципот на реципроцитет, тоа би било погубно за нашите студенти (Црна Гора има највисока квота во споредба со сите други балкански земји), за бројни пациенти кои бараат спас во Турција.

Не дај боже да размислат дека барем 30 отсто од 13.000 Турци што живеат во Црна Гора се потомци на барем 50 проценти од оние што, или тие или нивните родители, биле протерани од тука? Што би рекол „војводата“ ако истите мерки се применат врз Русите, Украинците или Србите, кои се 10 пати побројни од Турците во Црна Гора? Дали би се заканил дека ќе ја напушти владата? Можно е, но нема да ја остави власта. Затоа, суштината на тоа да се биде или да не се биде во власта (не)зависи од вас? Суштината е одбивањето да се биде дел од фашистичката идеологија што се излева на улиците и се осмислува во кабинетите.

Мал потсетник за заборвените: Прилог бр. 1: Ноември 1924 година. Лагата – дека Бошко Бошковиќ бил („убиен од Турците“ или Јусуф Мехоњиќ) резултираше со епилог дека повеќе нема „Турци“ во Вранешката долина. Понов пример бр. 2: Даниловград 14 април 1995 година „Двајца малолетни Роми силувале не-ромско девојче од Даниловград“. Епилог: Роми, со поддршка на полицијата, протерани од Даниловград. Која е поентата? Не во фактот дека во секоја нација има потенцијални сторители на кривични дела, кои треба да одговараат според законите на земјата во која живеат. Туку во фактот дека таму каде што нема власт или е дел од неа, толпата ја презема улогата на судија. Тоа едноставно се нарекува ФАШИЗАМ.

Дали дуќаните се еврејски, турски или на некој десетти, е помалку важно. Многу е поважно од самиот „повод“, дали има доволно луѓе кои се подготвени да се спротивстават на тоа зло. Судејќи според денешна Црна Гора, таа  на антифашизмот, како нејзин најскапоцен современ капитал, дневно му подготвува и прави опело. И затоа Црна Гора повторно мора да го чуе својот традиционален крик: „Смрт на фашизмот!“

(Шербо Растодер и црногорски историчар и член на Црногорската академија на науките и уметности. Текстот е објавен во подгорички „Вијести“.)