Ковеси: Европското обвинителство ќе биде „тивко уништено затоа што си ја врши работата“

Буџетски ограничувања и бирократска инерција ја загрозуваат иднината на Европското јавно обвинителство, изјави за „Политико“ првиот човек на оваа институција. Во опширно интервју, Лаура Кодруца Ковеши, која во петок го завршува својот седумгодишен мандат, рече: „Додека ја напуштам функцијата, ми текнува на познатата данска ТВ-серија ’Борген‘ (Borgen). Таму има една многу позната изрека: Во Брисел, никој не може да те слушне како врескаш – и за жал, тоа е вистина“, рече таа.

„Загрижена сум дека Европското јавно обвинителство ќе биде тивко уништено токму затоа што си ја врши работата“, додаде таа, давајќи директни коментари за состојбата со правдата во Европа. 

„Некои политичари зборуваат за независно и ефикасно правосудство – сè додека не ги допрете нив или нивниот најтесен круг. Во тој момент, обвинителите стануваат „злоупотребувачи“, им се припишува политичка агенда, се прогласуваат за непотребни. Потоа, се обидуваат да ја намалат вашата надлежност, да ве остават без финансиски средства и да ја расформираат специјализираната полиција“, ги објаснува Ковеси методите за уривање на авторитетот на една од најважните ибнституции во ЕУ.

Во интервјуто, кое се одвиваше преку видеоповик од нејзината канцеларија во Луксембург, Ковеши зборуваше и за нејзината соработка со институциите на ЕУ, скандалот со земјоделските субвенции во Грција, како и за прашањата поврзани со националниот суверенитет.

Вашиот мандат завршува оваа недела; кои беа главните тешкотии со кои се соочивте во текот на мандатот и што би требало да се промени во пристапот на вашиот наследник?

-Кога бев назначена, ветив дека ќе изградам ефикасна, силна и независна институција, во која граѓаните ќе имаат доверба. Мислам дека, заедно со моите колеги, успеавме во голема мера да го постигнеме тоа. Свесна сум дека не успеавме во сè, но никој не може да оспори дека завршивме добра работа. Најважното прашање сега е дали ова ќе продолжи. Ги слушав сите кандидати за главен европски обвинител и навистина се загрижив, бидејќи еден од кандидатите изјави дека неговиот проект е „нормализирање“ на ЕППО (Европското јавно обвинителство). За некој како мене, кој пораснал во времето на комунизмот, ова звучи многу загрижувачки. Друг кандидат, што е уште полошо, зборуваше за одржување „еднакво растојание“ помеѓу обвинителството и сите политички партии. Но, како би можело тоа да биде споиво со независна институција?

По првите години од работењето, имаме резултати какви што малкумина очекуваа. Имаме многу реакции и сметам дека докажавме оти законот важи подеднакво за сите. Сега, клучниот предизвик за ЕППО, а особено за мојот наследник, ќе биде да се зачува независноста и кредибилитетот на оваа институција.

Што најмногу Ве изненади во текот на овој мандат?

-Последните седум години беа најтешкиот професионален ангажман што некогаш сум го имала. Немав многу изненадувања. Сепак, морам да споменам одредени напади или обиди да се поткопа нашата независност. Најочигледниот обид за заплашување на ЕППО се случи во Грција, каде што се соочивме со проблем околу обновувањето на мандатите на европските делегирани обвинители. Главниот предизвик за ЕППО ќе биде ревизијата на регулативата. Јасно е дека токму тоа ќе покаже кој е вистински пријател на независното правосудство.

Вториот пример беше напад врз нашиот кредибилитет. Сите знаат дека сме претрупани со работа; разбирам дека постојат многу приоритети, но мора да утврдиме дали тоа е реална причина или само изговор. Во овој контекст, изненадувањето доаѓа од Полска. Се договоривме дека ни се потребни 24 европски делегирани обвинители. Очекувањата беа огромни, а сега нашиот кредибилитет е доведен во прашање. Во моментов имаме само 15. Па, како тогаш можеме да бидеме кредибилни во Полска? Исто така, во Унгарија, прецизно објаснивме каков буџет ни е потребен за да си ја вршиме работата, но Европската комисија предложи само половина од потребните средства. Ова се неколку примери за тоа како, доколку сакате, можете да го уништите кредибилитетот на една институција.

Додека ја напуштам канцеларијата, ми текнува на познатата данска ТВ-серија „Борген“ (Borgen). Таму има една многу позната изрека: „Во Брисел, никој не може да ве слушне како врескате“, и за жал, тоа е вистина. Загрижена сум дека EППО ќе биде „тивко уништено“ (убиено на мек начин) токму затоа што си ја врши работата.

Споменавте притисок од националните влади, особено од Грција и Полска. Дали имаше некаква поддршка од институциите на ЕУ?

-Во одредени случаи имавме поддршка од различни засегнати страни, но кога велам дека сум загрижена оти EППО ќе биде „тивко уништено“ затоа што си ја врши работата, имам три главни причини. Едноставно е, тоа е веќе утврдена шема. Ако сакате да уништите некоја институција, можете да направите три работи – а токму тоа се случува сега. Прво, институцијата е недоволно финансирана. На хартија би требало да имаме 230 европски делегирани обвинители, а имаме средства само за 180. Имаме пари само за една третина од тоа што чини службата за обезбедување, а јас би имала бескрајни примери.

Второ, многу одложувања. Од 2021 година рековме дека ревизијата на регулативата треба да започне порано. Тоа е одложено. Трето, научив дека овде сè е комплицирано – а, мислев дека Романија е комплицирана. Да ви дадам пример, постојат бескрајни дискусии за архитектурата против измама. Откривме нов континент на криминал и гледаме дека криминалните организации растат, го измамуваат буџетот на ЕУ и националните буџети. Во средината на ова треба да биде борбата против организираниот криминал. Наместо тоа, имаме бескрајни дискусии за тоа како да им го комплицираме животот на обвинителите и разговараме многу за овој заеднички регистар за внесување. Ако има пари за овој нов регистар по електронски пат, како е можно да не постојат пари за она што навистина ни треба?

Дали чувствувате дека сте успеале да ги размрдате работите? Дали луѓето или институциите почнаа да се однесуваат поинаку?

-Многу промени се случија поради ЕППО. Зголемено е нивото на откривање во повеќето земји-членки, зголемено е нивото на успешни случаи, а очигледно е поголема заштитата на буџетот на ЕУ со ЕППО. Но, сепак, има работи кои не функционираат како што треба.

Кога би имале можност да го направите сето тоа одново, која е главната работа што би ја направиле поинаку?

-Ништо. Би ги направил истите работи, но можеби другите треба да го сменат своето однесување. Мислев дека има голема разлика помеѓу Брисел и она што го видов во Романија. Но, во Романија, или во другите земји-членки, луѓето се навикнати да работат со обвинителите, тие знаат што прават обвинителите. Во Брисел, понекогаш на ниво на ЕУ, мислат дека се над законот, а тоа за мене е проблем. Во Романија, или во други земји-членки, ако ве повикаат за изјава, се појавувате, бидејќи знаете дека треба да го направите ова. Еве, понекогаш има чувство дека сте над обвинителите, сте над законот и не доаѓате.

Некои обвинители кои би можеле да бидат политички мотивирани, се во позиција да го одложуваат исходот на случаите, да одложуваат рочишта, состаноци. Дали сте го доживеале тоа во некои земји повеќе од други?

-Сите наши делегирани европски обвинители се многу независни и нашата агенда не се заснова на никаква изборна кампања или други интереси од она што е напишано во нашата регулатива. Има некои случаи кои може да се одложат, но тоа не е затоа што обвинителите не сакаат да си ја вршат работата. Некои политичари мислат дека се над законот и ако те повикаат на изјава мора да дојдеш.Значи, ова е пример во кој обвинителите не можат да ги завршат предметите.

Дали се однесувате на Pfizergate?

Нема да коментирам ништо за конкретни истраги.

Во вашите извештаи забележавте дека стапката на известување од институциите на ЕУ е минимална. Дали има случаи кога виделе случаи на корупција и не пријавиле?

-Кога почнав, слушнав дека сме чиста земја и немаме корупција. И јас многу пати реков дека нема чиста земја. Но, со EППO, ова многу се промени. Нема да бидам срамежлива да ви кажам дека особено кога се вклучени важни луѓе во истрагата – било да се тоа политичари од висок профил или богати луѓе кои се поврзани со политичката класа – имаме потешкотии во извршувањето на нашата надлежност бидејќи сè уште го имаме прашањето на конфликт на надлежности.

За жал, сведоци сме на ситуации во кои, кога отворивме истрага и кога бевме спремни да имаме различни мерки во истрагата, одеднаш на национално ниво се отвори предмет соист предмет, а главниот обвинител одлучуваПдека ние не сме надлежни да го истражуваме случајот. И ова е нешто што влијае на можностите и капацитетот на ЕППО да врши истраги.

Во неколку земји, аргументот против соработката со EППО е дека тие би го елиминирале суверенитетот на нивната земја. Како реагирате на тоа?

-Дали е подобро да се има суверенитет на криминалците? Затоа што ова  треба да го ставите во рамнотежа. Криминалните организации во Европа веќе не се национални и ја користат оваа расцепканост што постои. Ние сè уште го применуваме националното законодавство; уште одиме пред националниот суд. Мислам дека не го губите својот суверенитет туку добивате поголема заштита и поголема безбедност за вашите граѓани. Дали е подобро да ги оставиме криминалците слободно да дејствуваат, да ја искористат фрагментацијата, да го искористат тоа што никој нема хеликоптерски поглед за да види како функционираат на целата територија на ЕУ?

Во Грција, некои политичари велат дека би можеле едноставно да престанат да соработуваат со ЕППО (Европското јавно обвинителство). Може ли една земја што се приклучила кон ЕППО, едноставно да се повлече?

-Па, не знам дали сакаат да излезат од Европската Унија или не, но да се излезе од ЕППО е речиси невозможно. Ваквите коментари само го докажуваат она што веќе го кажав. Ќе има обиди да се уништи ЕППО, токму затоа што си ја вршиме работата.

Некои политичари зборуваат за независно и ефикасно правосудство – сè додека не ги допрете нив или нивниот најтесен круг. Во тој момент, обвинителите стануваат „злоупотребувачи“, им се припишува политичка агенда, се прогласуваат за непотребни. Потоа, се обидуваат да ја намалат вашата надлежност, да ве остават без финансиски средства и да ја расформираат специјализираната полиција.

Во моментов се водат истраги во неколку земји, во кои се вклучени политички личности или партии – како што е случајот со скандалот „ОПЕКЕПЕ“ (OPEKEPE) во Грција, или пак во Франција. Во овие земји наскоро претстојат избори, а ЕППО е критикувано дека е политички мотивирано. Како се осигурувате дека исходот од сите овие случаи нема да се совпадне со изборите?

Го спомнавте „ОПЕКЕПЕ“ – таму штотуку поднесовме обвиненија. Предметите се веќе на суд. Но, целата врева се крена за да се обвини ЕППО дека се занимава со политика, наместо да се дискутира за тоа што навистина се случило. Има политичари кои сакаат да ја избегнат суштинската дискусија и се обидуваат да го поткопаат кредибилитетот на ЕППО. Создаваат „димна завеса“: „Еве, ќе има избори, а погледнете што прави ЕППО“.

Ако од ЕППО се бара да се воздржи од работа само затоа што во Европа има избори, тогаш воопшто не би можеле да работиме. Нашата задача не е да следиме кога се одвиваат изборните кампањи, туку да провериме дали чесните земјоделци имаат пристап до средствата од ЕУ. Наместо тоа, средствата им беа доделени на различни лица кои се претставуваа како земјоделци, а парите ги користеа за луксузни патувања и автомобили, додека чесните земјоделци не добија ништо.

Не гледам никаква поврзаност помеѓу она што го работевме, нашите активности и предмети, од една страна, и изборните кампањи, од друга. Единствената врска е тоа што одредени незадоволни политичари сакаат да ја нападнат EППО обидувајќи се да нè заплашат и да нè спречат да си ја вршиме работата.

Интегритетот на истрагата поврзана со OPEKEPE беше доведен во прашање овде во Грција, откако до Парламентот беше испратено барање за одземање на имунитетот на 11 пратеници. На крајот, само четворица од нив завршија пред суд, а се појавија и критики дека постапката била изведена избрзано. Дали таму нешто тргна наопаку?

-Не, од наша перспектива, ништо не тргна наопаку. Кога бараме одземање на имунитетот, тоа не значи дека лицето е виновно. Тоа е само предуслов за да им се овозможи на обвинителите да спроведат истрага и да соберат докази.

Кои се Вашите лични планови за во иднина?

-Па, да не зборуваме за моите лични планови. Да се ​​фокусираме на EППО. Ќе размислувам за тоа откако ќе ми заврши мандатот. (Политико)