Кои се луѓето што го победија Вучиќ?

Александар Вучиќ ги загуби изборите од политичко движење кое пред две години дури и не постоеше. Студентската листа, која произлезе од протестите по трагедијата во Нови Сад, освои апсолутно мнозинство во српскиот парламент, со што стави крај на 14-годишното владеење на Српската напредна партија.

Но, кои се луѓето што го победија Вучиќ? За разлика од неговата партија, Студентската листа нема ниту еден доминантен политички лидер. Нејзините 250 кандидати вклучуваат лекари, универзитетски професори, адвокати, економисти, актери, спортисти и активисти. Повеќето никогаш не биле на високи владини позиции.

Меѓу попознатите имиња се кошаркарската легенда Дејан Бодирога, поранешниот гувернер на Народната банка на Србија, Дејан Шошкиќ, актерот Тихомир Станиќ и социологот Јово Бакиќ. Но, на врвот на листата е човек многу помалку познат на пошироката јавност – кардиологот од Нови Сад Илија Срдановиќ.

Листата ја предводи доктор од Нови Сад

Илија Срдановиќ е кардиолог и професор на Медицинскиот факултет во Нови Сад. Како прв кандидат, тој ја предводи листата официјално наречена „Студентска листа – Студентите победуваат“.

Неговиот избор има и симболична димензија. Нови Сад е градот каде што на 1 ноември 2024 година се урна настрешница на железничка станица, при што загинаа 16 лица, што го предизвика најголемото протестно движење против владата на Вучиќ.

Срдановиќ не е професионален политичар. Неговата кандидатура ја одразува одлуката на студентското движење да ги стави луѓето од различни професии во преден план, наместо познатите партиски функционери.

Зад него на листата е докторката Катарина Станковиќ, додека на четвртото место е хирургот Александар Цветковиќ. Третото место му припадна на драматургот Жељко Хубач, познат по својата работа во телевизиски серии и во театарот.

Важно е да се разликува првото место на изборната листа од кандидатурата за премиер. Позицијата на Срдановиќ не значи автоматски дека тој ќе стане премиер. Студентското движење сè уште не потврдило кој ќе ја предводи идната влада.

Бодирога, Шошкиќ и познати актери

Едно од најпознатите имиња на Студентската листа е секако Дејан Бодирога, поранешен југословенски кошаркар, двократен светски и трикратен европски шампион и претседател на Евролигата.

Бодирога е рангиран на 24-то место на листата. Неговото име носи признание на движењето дури и надвор од круговите на луѓето кои учествуваа во студентските протести.

Дејан Шошкиќ е рангиран на 27. место, економист и поранешен гувернер на Народната банка на Србија, кој ја извршуваше таа позиција од 2010 до 2012 година. Неговото искуство е особено релевантно за економската политика на идната влада.

Меѓу кандидатите е актерот Тихомир Станиќ, познат на пошироката публика по неговите бројни филмски и телевизиски улоги. Тој е рангиран на осмото место на листата.

Тука се и поранешниот атлетичар Михаил Дудаш, поранешниот фудбалер Мирко Поледица и Феѓа Димовиќ, адвокат и член на музичката група „Београдски синдикат“.

Важен дел од листата го сочинуваат универзитетски професори и експерти кои јавно ја критикуваа владата за време на протестот.

Меѓу нив е и социологот Јово Бакиќ, професор на Филозофскиот факултет во Белград и долгогодишен критичар на политиките на Вучиќ. Се наоѓа на 76. место на листата.

На листата се наоѓаат и психологот Александар Бауцал, ректорот на Универзитетот за уметности во Белград, Мирјана Николиќ, и инженерот Зоран Ѓаиќ.

Ѓаиќ е особено интересен поради неговата поврзаност со случајот со станицата во Нови Сад. Како инженер кој бил ангажиран во работите на таа зграда, јавно предупредил за неправилности и проблеми поврзани со реконструкцијата. Се наоѓа на 58. место на листата.

Меѓу кандидатите е и Златко Кокановиќ, земјоделец и еден од истакнатите противници на проектот за рударство на литиум во долината Јадар. Како претставник на здружението „Не дамо Јадар“, тој учествуваше во протестите против проектот на компанијата „Рио Тинто“.

На листата е и адвокатката Сара Ел Сараг, која јавно ги презентираше предлозите на студентското движење за судски реформи.

Иако изгледа дифузна сепак Студентската листа има внатрешна струкура на некаква одговорност. Така, синоќа унгарскиот премиер Петер маѓар веднаш по обелоденувањето на победата на студентите им го честиташе триумфот и разговараше со врвните претставници на Студентската листа. Денеска беше објавено дека утринава со првиот човек на листата, Илија Срдановиќ, разговарал хрватскиот премиер Андреј Пленковиќ.

Зошто студентите не се сами на врвот на листата?

Една од особеностите на движењето е тоа што студентите кои ги организираа протестите генерално не се ставија себеси на врвот на изборната листа.

Наместо тоа, во текот на повеќе од една година студентски пленуми, блокади и дискусии, тие избраа кандидати за кои веруваа дека можат да ја преземат одговорноста за работата на државните институции.

Студентската листа беше формално основана во септември од група од 14 лица, претежно универзитетски професори. Меѓу нив беше и Марија Маруна, професорка на Архитектонскиот факултет во Белград.

Потоа движењето собра повеќе од 70.000 потписи за поддршка и го достави списокот до Републичката изборна комисија на 14 септември.

Основната идеја беше да се изгради политичка опција која нема да зависи од еден лидер. На овој начин, Студентската листа се обиде да се издвои од политичкиот модел во кој Вучиќ со години беше централна фигура на владата. Секако, Вучиќ беше соборен и од сите оние студенти кои упорно и преку бројни собири и акции протестираа против режимот на Вучиќ речиси две години.

Што планираат да направат кога ќе ја преземат власта?

Во септември, Студентската листа презентираше програма од 11 точки, поделена на три дела: „Србија или мафијата“, „Знаењето е моќ“ и „Србија расте со нас“.

Програмата се фокусира на борбата против корупцијата, зајакнување на независноста на институциите и одговорноста на државните службеници.

Тие предвидуваат формирање на специјални обвинителски полициски сили за истрага на корупцијата, темелен преглед на работата на Министерството за внатрешни работи и истрага за потеклото на имотот на јавните службеници.

Тие, исто така, најавуваат лустрација, односно испитување на одговорноста на службениците кои ја злоупотребиле својата положба или ги прекршиле човековите права. За лицата за кои е утврдена одговорност во соодветната постапка, тие предвидуваат и забрана за вршење јавна функција.

Меѓу социјалните мерки, тие ги истакнуваат бесплатните учебници за студентите, поевтините лекови и поголемите инвестиции во образованието.

Ова се програмски ветувања засега. Нивното спроведување ќе зависи од идната влада, законските процедури и можноста за спроведување на најавените промени преку институциите.

Студентското движење се појави по уривањето на настрешницата на железничката станица во Нови Сад на 1 ноември 2024 година. Во трагедијата загинаа 16 лица, а случајот покрена прашања за одговорноста за реконструкцијата на станицата, транспарентноста на јавните работи и корупцијата.

Студентите почнаа да ги блокираат факултетите и да бараат објавување на документацијата и утврдување на одговорност. Нивните протести постепено добија поширока поддршка од граѓаните.

Во текот на 2025 и 2026 година, тие организираа масовни собири и протестни маршеви низ цела Србија. Се соочија со полициски интервенции, напади и обвинувања од властите дека дејствуваат во интерес на странски држави.

Во мај 2025 година, тие побараа распишување на предвремени парламентарни избори. Кога изборите конечно беа распишани за 25 октомври 2026 година, протестното движење се претвори во изборна организација.

Тие победија. Сега тие треба да покажат дали можат да управуваат со земјата

Студентската листа е на прагот на формирање независна влада. Но, сега таа се соочува со поинаков предизвик од организирање протести.

Според резултатите,Студентската листа победи со 52,54 проценти од гласовите, додека листата на Александар Вучиќ освои 39,29 проценти.

Во своето обраќање до јавноста, Вучиќ го призна поразот. За поразот ги обвини медиумите и „американската длабока држава“. По признавањето на поразот од страна на Вучиќ, граѓаните на Србија излегоа на улиците и славеа до доцна во ноќта.

Движењето кое речиси две години се бореше против начинот на кој партијата на Вучиќ управува со Србија, мора да одлучи кој ќе ја води владата, како ќе ги распредели одговорностите и дали може да претвори група луѓе од различни професии и политички ставови во функционална влада.

Нивната најголема предност на изборите беше токму тоа што не претставуваа друга традиционална политичка партија. Останува да се види дали овој модел ќе функционира дури и по изборите.