Во Бугарија „мириса“ на нови избори

Во Бугарија мириса на нови избори. Владејачката коалиција секојдневно продуцира скандали и црвени линии: Демократска Бугарија (ДБ) инсистира да се испраќа оружје во Украина, но  Бугарската социјалистичка партија (БСП) одлучи да ги следи руските злосторства од позиција на морална неутралност. Има таков народ (ИТН) продолжува со својата серија предлози без консултации со коалициските партнери или со целосно несоодветни предлози: по плагијаторот, по продавачот на перки кој претходно работел за скандалозна банка, предложија јасен прекршител на правилата  за медиумите како член на CEM (фала богу се повлече). Тошко Јорданов не штеди навреди кон партнерите за непочитување на машкиот инает на неговиот партиски лидер и повторно така доаѓа до израз. И така нешто секој ден.

Од каде доаѓа оваа ненадејна, речиси патолошка нетолеранција? Објаснување дава анкетата спроведена од „Алфа рисрч“:  Додека огромното мнозинство од оние кои гласаа за „Продолжуваме со промената“ (ПП) и ДБ ја одобруваат работата на владата, поддржувачите на БСП се поделени подеднакво „за“ и „против“, а за ИТН негативното мислење е речиси двојно поголемо од позитивното. Сега се гледа зошто овие две формации се најактивни во уништувањето на коалицијата: тие се најакутно свесни дека губат клиенти. Политиколозите се колнат дека никого не го интересираат избори, но дали оваа или следната година – нема да  дојдеме до нив?

Традиционалното лево и десно попуштаат

Време е да се погледнат претседателските избори во Франција. Што видовме таму? Невиден колапс и на традиционалната десница, и на левицата. Републиканците отидоа дотаму што побараа финансиска помош од своите поддржувачи, бидејќи нивната кандидатка Валери Пекрес, која остана под пет проценти потребни за целосно покривање на трошоците, направи личен долг од пет милиони евра. Социјалистичкиот кандидат падна под веќе скромните 2,3 отсто од старата Комунистичка партија. И така земјата беше поделена на три речиси еднакви делови: радикална левица (во лицето на Меланшон), радикална десница (во лицето на Лепен) и радикален центар, каде што е Емануел Макрон.

Сличен тренд долго време гледаме и на други места: старата поделба на оската лево-десно почнува да не функционира. Денес глобализмот и провинцијализмот се спротивставени. Првиот цели кон проширување, раст, меѓународни односи, вториот  кон недоверба кон светот, протекционизам, самодоволност. Опозицијата меѓу Макрон и Марин Лепен е токму на оваа линија, но веќе видовме затворање и во Америка со Трамп, и во Обединетото Кралство со бранот „Брегзит“.

Лепен ја криеше својата традиционална ксенофобија. Таа дури се обиде да го сокрие презимето, што ја поврзува со расизмот на нејзиниот татко – на плакатите едноставно пишуваше „Марин“. И наместо тоа се фокусираше на куповната моќ. Замрзнатите културни војни околу истополовите бракови и националната историја се префрлија на полето на надворешната политика. Ако Макрон цврсто стои зад европскиот курс против војната на Путин, во програмата на Лепен гледаме идеи за еднакво растојание меѓу Москва и Вашингтон, соработка со Русија на полето на одбраната и, се разбира, отфрлање на диктатите на европското право и НАТО. Да го кажеме тоа вака – се спротивставија одговорноста за светскиот поредок, за меѓународните договори и за климата со себичноста во сите нејзини варијанти: не за бегалци, не за зелени политики, не за санкции против агресорот.

Новата левица привлекува различни поплаки

Ќе ни биде потешко да ја разбереме новата левица на Меланшон, која достигна неверојатни 22%. Слични формации се појавија и на други места – Подемос во Шпанија, Левица во Германија и Сириза во Грција. Оваа нова левица можеме да ја наречеме популистичка, бидејќи  многу од нејзините инаку извонредни идеи изгледаат тешки за спроведување и изгледа дека предизвикуваат моментален ентузијазам наместо долгорочни политики. Тие ги вклучуваат „безусловниот основен приход“ на Подемос, плафонот за изнајмување на Левица, бесплатното образование на Free Rebellion и одбивање да се плати грчкиот национален долг што ја воздигна Сириза и потоа мизерно пропадна.

Прераспределбата во корист на младите и сиромашните, поактивната држава и алергијата на Америка во сите нејзини манифестации – тоа се нормални теми за секоја левица, што тешко може да го објаснат падот на социјалистите и комунистите. Она што е ново, според мене, е што овие партии успеаја да мобилизираат различни незадоволства на современиот граѓанин.

Незадоволството зависи од тоа каде се случува и понекогаш е неразбирливо како на „жолтите елеци“ во Франција, агресивно и деструктивно како во Грција или интелектуално како во Шпанија. Денес, незадоволството е надвор од старите класни поделби и често дури и не се  формулираат конкретни барања, што го отежнува одговорот на нив. Она што води не е желбата за процентуално зголемување на платите, туку навредата од начинот на кој се движи светот. Оттука и сеприсутната потрага по некоја нова форма на директна демократија – од дебатите на плоштадот во атинскиот кварт „Егзархија“ или во француските граѓански собранија, до идејата на Меланшон да се изберат по случаен принцип граѓани кои ќе пишуваат нов устав.

Во потрага по бугарскиот Макрон, Лепен, Меланшон

Секако, и во Бугарија постепено исчезнуваат старата десница и левица: едната се распадна, па беше апсорбирана од популистичката ГЕРБ и шарената коалиција ДБ, а другата – во лицето на БСП – потона брзо и, според мене, неповратно. „Промената продолжува“, која моментално станува партија, се појави како радикален макронистички центар во Бугарија. Дали ќе биде правилно да се нарече либерална не е важно, но се залага за проширување на ЕУ, за привлекување инвестиции, меѓународна соработка, накратко – за глобализирана Бугарија.

Индикативни се притоа критиките кон лидерите од страна на провинцијалците: „Канаѓани“, „Харвард“, „продавање на националниот интерес“, „не ги разбираат работите овде“. Така, во Франција Макрон постојано го обвинуваа за „ароганција“ и дека бил претседател на банкарите и богатите. Овој политички пол кај нас тешко може да надмине една третина од поддршката, исто како што беше во Франција. И, ако на ПП ги додадеме најблиските ДБ и во некоја далечна иднина – по расчистување на работите околу судските реформи и корупцијата – ДПС, се чини  дека нема повеќе ресурси, бидејќи нашиот бизнис не сака конкуренција во отворениот свет.

Во Франција, како и во Полска и Унгарија, кај десницата почнува да се појавува тенденција за симбиоза помеѓу ксенофобијата, национализмот и социјалниот популизам. Играчи на овој терен има сѐ повеќе и се скарани меѓу себе, но обидите ќе продолжат. „Бугарија одоздола“ ќе биде мобилизирана да се бори со елитите, како што тоа го направи Лепен. А тоа значи додавање дарежливи социјални политики на популарната кај нас ксенофобија по принципот „Бугарија за Бугарите“ и претворање на себичноста во национална политика преку популистички отпор против сите меѓународни определби и солидарност.

Зголемената поддршка за партијата Преродба, која ја замени претходната екстремна десница, покажува дека оваа комбинација е победничка. По нивната последна кавга со сите партнери, ИТН можеше тука да ги смести неговите патриотски емоции. Хипотетичката партија на генералот Стефан Јанев се чини дека цели кон истиот сегмент – социјална, плус национална себичност. Дали ГЕРБ, навредена од сите, нема да се сопне таму, останува да видиме. Провинцијализмот овде не го користам во негативна смисла: пријатно и мирно е да се живее на село, многу работи едноставно не се случуваат.

Засега кај нас се чини дека нема аналогија на новите левичари. Поплаките што кулминираа во 2020 година беа предводени од десничарски групи. Најверојатната аналогија на „Бунтовничката Франција“ кај нас би била формацијата на Маја Манолова – жена полна со бескрајна енергија на сите теми.

Протестите против новата влада секако ќе продолжат поради кризата, но работата е што зад нив стои опозицијата со која Манолова тешко дека ќе има интеракција. Треба да се напомене дека новите левичари на други места го привлекуваат најмладиот дел од гласачкото тело, а кај нас младите левичари се поинтелигентни, читаат сложени написи и не се борат со неофашистите на митинзи. Некои дури лажеа за да застанат на страната на Путин, што сигурно долгорочно ќе влијае на нивната репутација.

Накратко: теренот изгледа неконтролирано, незадоволството е евидентно – се очекуваат нови лидери. Овие избори ќе бидат интересни, само да бидат што подоцна. (Ивајло Дичев – Дојче веле)