Страв од Армагедон

Никогаш од кубанската криза во 1962 година, европската јавност не била толку исплашена од заканите за руска агресија и избувнувањето на глобален нуклеарен конфликт. Уште од избувнувањето на војната во Украина, Европа е зафатена од песимистичко расположение за општата безбедност.

Помеѓу 41 и 55 проценти од луѓето во клучните европски земји – Германија, Франција, Велика Британија, Италија и Шпанија – веруваат дека Третата светска војна е многу веројатна во следната деценија.

Само 16 проценти од Италијанците и 44 проценти од Французите веруваат дека во глобален конфликт нивните национални армии можат да ја одбранат земјата – за разлика од САД каде што повеќе од 70 проценти имаат доверба во своите вооружени сили.

Европските стравови од апокалипса на судниот ден првенствено се базираат на калкулациите дека Русија би можела да ги премести своите воени операции подалеку на запад од Украина, што значи дека една од членките на НАТО би била цел. Генералниот секретар на Алијансата, исто така, зборува за ваквите ризици доколку Русија не биде спречена.

Се создава средина што предизвикува паника. Се подготвуваат засолништа, а на луѓето им се советува да се снабдат и да чуваат одредена сума готовина од страв од пад на електронското банкарство.

По серија инциденти поврзани со кршење на воздушниот простор и упади со беспилотни летала – за кои се верува дека зад нив стои Москва – трите балтички држави, Полска и Финска, испратија писмо до претседателот на Европската комисија предупредувајќи за потенцијалното ширење на руската агресија. Во меѓувреме, слични инциденти беа регистрирани во Германија, Полска и Словачка.

Балтичките држави многу брзо ќе ја постигнат целта да посветат пет проценти од својот БДП на одбраната многу пред рокот во 2035 година. Покрај тоа, тие добиваат заеми од 14 милијарди евра од ЕУ за воени цели, а се планира и изградба на „ѕид против беспилотни летала“.

Дали тестирањето на НАТО во ова деликатно време беше и клучна тема на ненадејната и ненајавена посета на директорот на ЦИА, Џон Ретклиф, на Москва, првиот контакт на високо ниво меѓу САД и Русија од минатогодишниот самит меѓу Доналд Трамп и Владимир Путин во Алјаска?

Белата куќа ја опишува посетата како „полурутинска“. Русија потврди, а Сергеј Наришкин, директор на руската служба за надворешно разузнавање, рече само дека се дискутирале неименувани „чувствителни прашања“.

Директорот на ЦИА не патува туку така. Што беше толку важно? Што е „нешто што би можело да произлезе“ од посетата, како што изјави Трамп?

Забрзување на мировниот процес околу Украина, кој е во застој? Импулс за подзапрените билатерални врски? Разговори за конфликтот во Иран? Русија е трговски и воен партнер на Техеран и може да биде цел на секундарните санкции на Трамп што неодамна беа воведени врз Иран и земјите што соработуваат со него.

Се тврди дека по серијата инциденти со руски дронови во Балтикот, Романија, Полска, а сега и во Германија, Американецот имал мисија да го предупреди или убеди руското раководство да се откаже од провокациите или од идејата за напад врз членка на НАТО.

Трамп го негираше тоа, а портпаролот на Кремљ, Дмитриј Песков, ги отфрли како „нереални“ шпекулациите за ширењето на вооружениот конфликт кон источното крило на НАТО и обвинувањата дека Русија води хибридна војна, вклучувајќи кршење на воздушниот простор, електронско и кибер војување, саботажа, ширење дезинформации…

Но, ако мисијата на Ретклиф навистина беше да го предупреди Кремљ да се воздржи од провокации од страна на членките на НАТО, прашањето е колку ефект може да има тоа. Пред Ретклиф, тогашниот шеф на ЦИА, Вилијам Бернс, престојуваше во Москва во ноември 2021 година. Тој ги предупреди Русите да не интервенираат во Украина. Знаеме што се случи три месеци подоцна.

Загриженоста расте бидејќи мнозинската јавност препознава дека некогашниот светски поредок базиран на правила се претвора во светски поредок доминиран од сила.

Доналд Трамп се заканува дека персиската цивилизација ќе „умре за еден ден“ и дека би можел да ги бомбардира сојузниците од Оман, што по Венецуела или заканите за Гренланд и Куба е нова потврда дека се потпира исклучиво на сила.

Владимир Путин нема намера да се откаже од агресијата против Украина и вели дека „никој не е подготвен да игра според правилата утврдени од една личност некаде далеку“. Ши Џинпинг предупредува дека обединувањето со Тајван не може да се спречи од „никаква сила“.

Врната нуклеарна тројка воопшто не изгледа мирољубиво, но охрабрувањето доаѓа од другата страна – од меѓународната јавност. Неодамнешното истражување на Фондацијата „Рокфелер“ на 36.000 луѓе од 34 земји покажува дека 55 проценти се подготвени да прифатат меѓународна соработка за човекови права, владеење на правото, климатските промени и вештачката интелигенција – по цена на компромитирање на националните интереси. Само 20 проценти се против тоа.

Не е случајно што додека Големата тројка станува сè понепопуларна, глобалната публика гледа кон Канада, Австралија, Јапонија, Велика Британија, Франција, Бразил или Јужна Кореја. Канадскиот премиер Марк Карни и финскиот претседател Александар Стуб добиваат на популарност, но судбоносните одлуки за мир или војна се донесуваат во Вашингтон, Москва и Пекинг.

Јас лично не верувам дека Путин има намера да војува со НАТО. Неговиот приоритет, „јадрото на проблемот“, е да се спречи понатамошното продирање на НАТО на исток. Потоа следува контролата на „рускиот двор“, во кој спаѓа и Украина. Враќањето на балтичките држави или Полска во скутот на Кремљ, барем во оваа фаза, е нереално.

Сеењето страв од Армагедон на Западот е повеќе во функција на оправдување на зголемените трошоци за одбрана кои несомнено влијаат на општествениот стандард и се закануваат да предизвикаат незадоволство.

(Бошко Јакшиќ е истакнат српски новинар и надворешно-политички коментатор. Текстот е објавен во порталот „Савремена политика“.)