Рударството на Балканот „типична колонијална приказна“
Рударските проекти на Западен Балкан се претворија во сериозен тест за владеењето на правото и состојбата на демократијата, па затоа нашиот регион се соочува со модерна форма на колонијализам, предупредија авторите на студијата „Рударството на Западен Балкан: европски вредности или европски интереси“.
Истражувањето што ја анализираше ситуацијата во Србија, Босна и Херцеговина, Северна Македонија и Црна Гора покажа дека профитот најчесто се движел кон странски компании, додека само дел од профитот од рударството останувал за државата и граѓаните преку даноци и кирии.
Колонијална економија
Бранимир Јовановиќ од Виенскиот институт за меѓународни економски студии пресметал дека улогата на рударството во економиите на Западен Балкан е доста мала, односно околу 1% од БДП.
Сепак, најголемиот проблем е неправедната распределба на профитот.
„Околу две третини од додадената вредност на тој приход завршува во рацете на сопствениците, претежно странски компании, претежно странски сопственици на рудници, а само една третина завршува кај работниците и државата преку даноци.“
Податоците за Србија и три други балкански земји вклучени во студијата, исто така, го покажуваат ова.
„Ако во 2022 година вкупното рударство во регионот генерирало околу 1,6 милијарди евра додадена вредност, една милијарда завршила како профит за странските компании. Дури и студијата за изводливост на компанијата Рио Тинто, која тие самите ја нарачале, покажува дека тие би оствариле нето добивка од 550 милиони евра годишно за проектот Јадар, додека државата и работниците би добиле, според нивните оптимистички буџети, околу 200 милиони евра“, вели Јовановиќ.
Тој оцени дека рударството на Балканот е „типична колонијална приказна“.
„Со таа разлика што, за разлика од колонијализмот од 19 век, ние се ставивме во таа позиција затоа што ги поканивме странските инвеститори да инвестираат кај нас, наместо самите да развиваме рударство“.
Наративи на Златното доба
Сличностите меѓу земјите во регионот, особено Србија и Босна и Херцеговина, се најочигледни во начинот на кој проектите се комуницираат со јавноста и како се спроведуваат процедурите, велат авторите на истражувањето.
Ведран Џихиќ, виш истражувач во Австрискиот институт за меѓународна политика, забележа дека во обете земји се формира специфична реторика.
„Имаме наратив за приватни компании и институции кои го претставуваат рударството како шанса за таканареченото ново национално златно доба на тие земји, додека стручната јавност, а пред сè граѓаните и активистите, укажуваат на големи проблеми“.
Тој додаде дека владејачките структури заедно, во соработка со приватните компании, донесуваат стратешки одлуки без да ги земат предвид ставовите на локалните заедници и граѓаните.
Кога овие одлуки се донесуваат зад затворени врати, одговорот на граѓаните е неизбежен, па затоа следат протести и барања за запирање на рударските проекти.
Јелена Васиљевиќ, виш истражувачки соработник во Институтот за филозофија и социјална теорија, истакна дека граѓаните не протестираат само од страв за животната средина, туку реагираат на хроничен недостаток на демократија.
„Клучниот проблем е недовербата, нетранспарентноста и невклучувањето на граѓаните во процесот на донесување одлуки“, потсетувајќи дека досега имавме „целосна симулација на дијалог и консултации со граѓаните кога станува збор за големи проекти“.
Активизам што ги брише границите
Сепак, и покрај недостатокот на транспарентност и неповолните договори, истражувачите забележуваат и еден позитивен општествен феномен – дека одговорот на локалните заедници ги надминува етничките поделби и државните граници.
Ведран Џихиќ го нарече овој феномен „зрак надеж“, истакнувајќи дека постои изразена мобилизација на локалните активистички групи, граѓани во Србија и Босна и Херцеговина, кои создаваат нов вид солидарност, што може да се види во заедничките протести против истражувањата на планината Рогозна.
За Јелена Васиљевиќ, шансата за враќање на изгубената доверба лежи во регулирањето на рударството, така што граѓаните на локално ниво не ја перцепираат државата само како партнер на странските инвеститори, туку и како партнер на сопствените граѓани.
Истражувањето беше презентирано на експертски состанок во Белград, организиран од Европскиот фонд за Балканот (EFB), Советодавната група за јавни политики на Балканот во Европа (BiEPAG) и Институтот за филозофија и социјална теорија (IFDT), пренесува bif.rs.