„Силициумска Шумадија“: Искуството во Србија со датацентрите

Фармите за податоци или центрите за податоци стануваат неизбежни во дигиталниот свет. Истото важи и за Србија, каде што има 13 центри за податоци. Покрај потребата од нив, центрите за податоци се придружени и со проблеми, имено огромна потрошувачка на електрична енергија, емисија на топлина и големи количини вода потребни за ладење, пишува Н1.

Неодамна, во Крагуевац беше ставен во употреба суперкомпјутер, на кој присуствуваше претседателот на Србија, Александар Вучиќ, а граѓаните и медиумите можеа од него да дознаат некои информации што инаку требаше да ги соопштат и објаснат компетентни професионални служби.

Се дозна дека овој суперкомпјутер е 33.000 пати побрз од просекот. Според Вучиќ, инсталираната моќност е голема 14 мегавати, а планот е да се зголеми речиси три пати – 40 мегавати.
Претседателот рече дека државниот центар за податоци во Крагуевац добил „сертификат 4“, што значи највисоко ниво на сигурност и безбедност, и истакна дека ниту една земја во регионот го нема тоа.

Претседателот не ја пропушти можноста да ја нарече долината Шумадија „силициумска“, и дека големи компании како што се Oracle, Honeywell, Palo Alto, SAP ќе складираат податоци во Крагуевац.

Наводно, оваа фарма на сервери треба да биде наменета за истражувачи, компании вклучени во развојот на вештачка интелигенција и владини институции чија работа е да собираат и обработуваат големи количини на податоци.

„Ние ги штитиме правата на граѓаните и се грижиме сè – од регистри и сè друго – да биде целосно зачувано. Ни претставува задоволство да земаме околу 500.000 евра месечно од закупците на најмоќните компании, ние припаѓаме на највисоката класа на земји што можат да ги зачуваат најдоверливите податоци“, рече претседателот, „заборавајќи“ дека податоците на 338.934 корисници на Телеком неодамна „протечекоа“, според фондацијата SHARE.

Ова не беа единствените хакерски упади во државните бази на податоци за кои досега никој не е одговорен.

Иако она што беше кажано звучи убаво на прв поглед, ниту претседателот ниту неговите домаќини од Крагуевац не зборуваа за други релевантни прашања, првенствено поврзани со електричната енергија, со оглед на тоа што употребата на вештачка интелигенција е поврзана со огромната потрошувачка на електрична енергија.

Според предвидувањата, потрошувачката на електрична енергија во блиска иднина ќе биде неколку пати поголема од денес, толку многу што постојат планови за изградба на електрани, вклучително и нуклеарни, кои ќе напојуваат само фарми за податоци. Според некои проценки, фармите за податоци користат една третина до половина од нивната вкупна потрошувачка на енергија само за ладење, што исто така бара многу вода.

Во моментов, центарот во Крагуевац троши електрична енергија како, како што изјави поранешниот министер (за наука и животна средина, енергетика и рударство, во два мандати) Александар Поповиќ во текстот на авторот – 20.000 рерни вклучени одеднаш или како град со големина на Пожаревац.

Професорот на Факултетот за компјутерски науки во Белград, Светозар Јанковиќ, за Н1 изјави дека ја поддржува изградбата на државен центар за податоци, бидејќи Србија треба да има сопствена дигитална инфраструктура за јавни услуги, е-влада, безбедност на податоци, наука и развој на домашни капацитети.

Тој вели дека не е спорно што странските компании изнајмуваат простор и складираат податоци во државниот центар за податоци, но само „доколку постојат јасни правила, надзор и безбедносни стандарди“.

„Компаниите складираат податоци, на пример, во Србија затоа што често е побрзо, поевтино и попогодно за нив да ја користат постојната инфраструктура отколку да градат своја. Ова им дава локално присуство, побрз пристап до корисниците и пазарот, додека државата може да добие приходи и технолошки партнерства“, вели Јанковиќ за порталот Н1.

Тој предупредува дека секое проширување на капацитетот на државните центри за податоци мора да биде придружено со реална проценка на енергетските можности, потрошувачката на вода, влијанието врз животната средина и долгорочниот притисок врз инфраструктурата.

„Многу е попроблематично кога на странските компании им е дозволено да градат свои големи центри за податоци во земјата домаќин. Потоа локалната заедница лесно станува услужна зона за туѓа добивка – таа обезбедува вода, енергија, земјиште, мрежна и јавна инфраструктура, додека бенефитот често ѝ се враќа преку ограничен број работни места и нејасни ветувања за развој“, вели Јанковиќ.

Како пример за тоа колку може да биде опасен таков модел, Јанковиќ го наведува примерот на Чиле, каде што планираниот центар за податоци на Гугл беше запрен поради загриженост за водните ресурси и влијанието врз локалниот водоносен слој (геолошки средини кои се целосно или делумно заситени со слободна подземна вода, која се формира со инфилтрација на површинска вода или вода формирана од атмосферски седименти), а компанијата дури тогаш објави редизајн на проектот.

„Ако заедницата последователно мора да се бори за да ја дознае цената на проектот, тогаш процесот не е развоен, туку нетранспарентен, а прашањата за водата, енергијата, субвенциите, профитот, даноците, инфраструктурата и последиците за граѓаните мора да бидат јавни пред одлуката. Сè друго е префрлање на ризикот на локалната заедница, заедно со приватизацијата на бенефициите“, вели Јанковиќ.

Енергетскиот консултант и поранешен директор на топланата Шабац, Слободан Јеротиќ, за порталот Н1 вели дека 14 мегавати се огромни и дека е сеопфатна – мултидисциплинарна задолжителност. Ова, наведува тој, не е случај кај нас. Тој вели дека енергијата што е баласт за центрите би била идеална доколку се претвори во топлинска енергија што може да се користи за централно греење, како што е случајот во Финска.

„Најдобриот начин да се ослободите од топлинската енергија е да имате топлински пумпи, така што таа ќе се вметне во системот за централно греење. Сепак, за пример, електраната е изградена во Ниш, кој нема центар за податоци, а не во Крагујкевац, кој има. Штета е да се троши толку многу енергија“, вели Јеротиќ.

Тој верува дека поради ова, потребни се многу потранспарентни процеси на донесување одлуки и вклучување на локалната заедница пред да се договорат проектите.

„Неопходно е да се знае колку ресурси се користат, кој плаќа за инфраструктурата, какви се договорите и какви се последиците за граѓаните. Денес не гледам доволно транспарентност, и токму тоа ме загрижува. Особено кога се зборува за проширување на инфраструктурата со вештачка интелигенција и најавата за развој на домашен модел на LLM (обука за вештачка интелигенција) без јасен увид во процесот: кој ја развива, врз кои податоци, за какви цели, како се заштитуваат личните податоци и кој ја сноси одговорноста“, заклучува Јанковиќ.

Порталот Н1 испрати прашања во врска со електричната енергија и водата до фармата за податоци во Крагуевац и Канцеларијата за информатичка технологија, но и покрај потсетувањата, сè уште не добиле одговори. Прашањата се однесуваат на потрошувачката на електрична енергија на центарот за податоци во Крагуевац месечно и на суперкомпјутерот што неодамна почна да работи, колку плаќа центарот за податоци во Крагуевац за киловат час електрична енергија, од каде доаѓа електричната енергија, како се ладат серверите и ако се ладат со вода, за какви количини станува збор, дали топлината од центарот за податоци се користи за нешто, на пр. греење, како и колку заработува центарот за податоци месечно од складирање на податоци?

Иако изградбата на центри за податоци, ИТ инфраструктурата и грижата за сопствените податоци не се спорни, за да се спроведе оваа политика на правилен начин, потребни се и некои други работи – транспарентно и професионално планирање, јасен енергетски модел, како и одговори на прашањата кој има корист и кој ги сноси трошоците.

Засега, државата Србија не се држи до тој редослед, таа работи, и дури потоа објаснува до одреден степен, што уште еднаш го покажа со тоа што не одговори на прашањата на Н1, пишува порталот. Овој пристап ја прави добрата и неопходна идеја сомнителна, особено од гледна точка на локалната заедница, но и во однос на користењето на природните ресурси.  (Извор: Н1)

Американската држава Мејн привремено ја забрани изградбата на центри за податоци,

Американската држава Мејн привремено ја забрани изградбата на центри за податоци, со цел да се проучат ефектите на овие големи потрошувачи на вода и електрична енергија врз животната средина.

Заедно со зголемената активност за вештачка интелигенција, расте и отпорот поради негативното влијание на придружната инфраструктура, односно центрите за складирање податоци поради негативното влијание врз животната средина, првенствено врз водата и електричната енергија.

Така, американската федерална држава Мејн е на работ на донесување закон за привремена забрана за изградба на големи центри за податоци, што е прв ваков потег на ниво на целата држава, пишуваше неодамна Си-Ен-Ен, а објавува и веб-страницата nuclear perspective.

Законот, кој веќе е усвоен во Долниот дом на парламентот со поддршка од двете партии, предвидува привремен мораториум за нови проекти до крајот на 2027 година, а целта е да се овозможи на државата време да ги проучи реалните ефекти на овие објекти врз потрошувачката на електрична енергија, вода и локалната економија пред тие да станат незапирлив тренд и потенцијално неподнослив товар за инфраструктурата.

Слични иницијативи се предложени и во други држави како што се Њујорк, Јужна Каролина и Оклахома, додека десетици забрани се веќе активни на локално ниво (окрузи и општини). Застапниците на мораториумот истакнуваат дека индустријата за центри за податоци станала „пребрза и премногу таинствена“.

„Заедниците често не знаат ништо за проектите сè додека не се пред имплементација“, вели локалната пратеничка Мелани Сакс.

Во руралните области, често нема дозволи за регулирање на вакви гигантски инфраструктурни проекти.

Главните причини за воведување блокади се:

Скок на цените на електричната енергија: Граѓаните во држави како Мејн веќе се борат со високи сметки и се плашат дека огромната потрошувачка на центри за податоци дополнително ќе ги зголеми цените за домаќинствата.
Потрошувачка на вода: ладењето на системите за вештачка интелигенција бараат милијарди литри вода, што директно ги загрозува локалните ресурси.
Недостаток на работни места: иако тие носат даночни приходи, центрите за податоци откако ќе бидат изградени вработуваат мал број луѓе во споредба со просторот и енергијата што ја зафаќаат.
Според податоците од истражувачката фирма Data center watch, повеќе од 140 локални групи низ САД успеале да блокираат или одложат инвестиции во вредност од над 60 милијарди долари во последната година.

Овој тренд ја потврдува тезата дека „технолошкиот напредок“ повеќе не може да се спроведе без општествен консензус, а како што забележуваат експертите од Харвард, „полесно е да се купи електрана отколку јавна поддршка“.

За технолошките гиганти, овие мораториуми стануваат голема пречка како и недостатокот на електрична енергија, принудувајќи ги целосно да ја променат својата стратегија кон локалните заедници.

Трендот не е поврзан само со САД – во други делови од светот, центрите за податоци се споменуваат и како централни економски проекти на иднината, а поради нив се прават сериозни инвестиции и во инфраструктурата, меѓу другото, во електричните мрежи.