Подивеа ли Бугарите?
Секој народ има способност да подиви од време на време. Да излезе надвор од границите на цивилизираното однесување и да се претвори во жестока глутница. Тоа, знаеме, им се случи на Германците во периодот 1933-45 година, а во моментов, рускиот народ е во оваа ситуација. Што пак се случува со бугарскиот?
Разлика меѓу цивилизирано и дивјачко однесување
Цивилизирано однесување е однесувањето кое се заснова на почитување и дисциплинираност, со следење на кодекс на однесување кој не дозволува силните да ги малтретираат слабите, туку напротив – очекува силниот да ги заштити слабите. Различните не се доживуваат како опасност за групата, туку како можност за збогатување на искуството на поединците. Цивилизацијата создава услови за обичните луѓе да живеат добар, уреден и удобен живот, бидејќи се сигурни дека утре нема да има силувач (или владина агенција) да им земе се. Цивилизираното однесување е вештачко. Тоа не постои во природата, туку е предизвикано од свесните напори на човечкиот ум.
Дивото однесување не е предизвикано од напорите на човечкиот ум туку е дел од природата. Во рамките на дивото однесување силните ги вознемируваат слабите, „другите“ се доживуваат како непријатели на групата, секоја разлика се доживува како опасност или израз на слабост и се казнува. Насилството е основен принцип на општествениот поредок, а силните имаат безусловно право да земат што сакаат од слабите, кои пак не гледаат смисла да си го средуваат животот, кој неминовно еден ден ќе го уништи бандит или шеф на државата.
Подивеа ли Бугарите? Цивилизацијата, накратко, е арена на пристојност. Дивината е арена спротивна на пристојноста. Погледнете го Филип Димитров (политичар и премиер на Бугарија од 1991 до 1992 година) и ќе видите пристоен човек, претставник на цивилизацијата. Погледнете го Костадин Костадинов (лидер на националистичката „Преродба“) и ќе го видите спротивното на пристоен човек, претставник на дивјаштвото. Првиот, додека беше премиер, сакаше да ја постигне таа „максимална погодност за масите“ што Черчил ја опишува како срцето на цивилизацијата. Вториот политичар, кој е активен денес, сака да брка и да ги затвора сите што се разликуваат од него.
Бугаринот на прв поглед се чини дека подивува. Украинските бегалци од војната бегаат назад, избркани од дивјаците на бугарското крајбрежје на Црното Море и од државните власти кои не можеа да им обезбедат цивилизирани услови за живот на жртвите од ордите на Путин. Очигледно е дека расте поддршката за партијата на гореспоменатиот Костадинов чија идеологија е омраза и насилство. Како и мнозинството Бугари, кои поттикнати од срамното вето на ГЕРБ-ВМРО против Северна Македонија, декларираат омраза кон своите македонски роднини.
И другпат имаше знаци на такво бугарско дивјаштво. Во втората половина на 1980-тите, повеќето Бугари беа измамени од пропагандата на БКП и се обидеа да ги мразат бугарските Турци. Во раните 1990-ти, имаше периоди кога се чинеше многу реално бугарското општество да влезе во „југословенскиот режим“ на меѓуетничко истребување. По повод озлогласената „Истанбулска конвенција“, се чинеше дека Бугарите се на работ да ги обесат на дрвјата сите оние што им се чинеше дека имаат „неконвенционална“ сексуална ориентација. Но, тогаш, кога се крена чадот, испадна дека Бугарите ниту ги мразат Турците, ниту биле подготвени да ги истребат, ниту навистина сакале да ги обесат „нетрадиционалните“.
Декларативно – дивјачки, всушност – пристојни
Се чини дека бугарскиот народ е див и варвар само на декларативен план. Ова има свое објаснување. Научен со генерации дека ништо не зависи од неговите напори, бугарскиот народ е „смален“ и со особено ниска самодоверба. Ова му создава празнина во душата, која ја пополнува со пораки дека е тиранин и дека ги сака тираните – како Путин, Хитлер или Пиноче. Така, мисли наведнатиот Бугарин, кој ќе биде забележан и препознаен како „некој“, колку и да нема видливи достигнувања. Под декларативното дивјаштво, сепак, лежи пристојна, иако мала, нација. Тоа е видливо дури и во неговиот начин на живот, во споредба со, на пример, рускиот. Погледнете ги руските села и помалите градови. Тие се свињарници. Ништо не е средено, ништо не се инвестира од проста причина што со дивјаштвото таму во секој момент може да дојде газда и да ти земе се. И да те стави во затвор. Зошто да вложувате труд во уредувањето на вашиот обичен живот?
Бугарскиот живот не е таков. Не толку уреден како германскиот, да речеме, но бугарскиот начин на живот е светлосни години поцивилизиран од рускиот . Но, разговарајте со овие луѓе и ќе откриете дека тие ги споделуваат вредностите на дивјаштвото во пабот. Дома се кротки, пристојни, па дури и почитувани. Ова е видливо и во големата студијаза европски вредности, која се спроведува во ЕУ на секои 10 години од 1990 година. Тоа покажува дека Бугаринот, иако помалку цивилизиран од Холанѓаните или Французите, на пример, генерално се вклопува во општата европска слика. Според некои показатели, Бугарите, но и Унгарците изгледаат многу подиви од европскиот просек. Но, Бугарите не дозволија Бојко Борисов да стане дивјак како Орбан.
Во Бугарија изворот на дисциплина доаѓа главно однадвор. Бугарскиот народ се чини дека се плаши да ја сподели својата основна пристојност поради ниската самодоверба. Некако не изгледа многу херојско да се биде само пристојна личност. Похеројско е да се фалат Путин, Хитлер или Пиноче и да се вика дека Македонија е бугарска. Од оваа ситуација произлегува дека нешто мора да се направи со самодовербата на Бугарите, која треба да го делегитимира дивјачкото однесување и да ја озакони пристојноста како основна вредност. Тука ни помага големото истражување на холандскиот социолог Херт Хофстеде. Во последните децении на 20 век тој го истражувал прашањето за самодисциплина, што е главна карактеристика на цивилизацијата: колку е човекот посамодисциплиниран, толку е поцивилизиран. Хофстед открива дека во различни европски нации, центарот на дисциплината е на различни места. Во северните и западните народи, тој е во самите поединци, т.е. дисциплината доаѓа одвнатре. Кај источните и јужните народи, тој центар на контрола е претежно надворешен: дисциплината во однесувањето е наметната однадвор – од традицијата, семејството, религијата, општеството, државата.
Бугарите, како јужен и источен народ, имаат главно надворешен извор на дисциплина. Денешните владетели мора да го убедат народот дека е подобро да се биде цивилизиран, при што оваа ситуација отвора огромен простор за лидерство. Бојко Борисов ја легитимираше дивата компонента во бугарската свест и донекаде бугарското општество подиве. Веројатно дошол до заклучок дека не е толку важно да се биде цивилизиран човек. Денешните владетели се пристојни луѓе, социјализирани во цивилизирани земји каде центарот на контрола е внатрешен. Ако имаат доволно лидерство над збунетиот бугарски народ, на овој народ нема да му биде тешко да се убеди дека е подобро да се биде цивилизиран отколку да дивее. Тоа нема да биде тешко, бидејќи иако збунет и дезориентиран, бугарскиот народ, за разлика од Русите, успеа да остане во основа пристоен. (Дојче Веле)