Новогодишна желба „Леб и сол“ пак да засвират заедно

Иван Бечковиќ

Со нив, секоја македонска песна стана поинаква. Тие ја подигнаа музиката на повисоко ниво, па таа стана наш таен код, наша ДНК за сите времиња. Тоа е тој сјај во очите на секој од нас што некогаш беше стоплен од македонското сонце.

Во кафулето „Јужна пруга“ во Скопско, на 12 декември, евоцирајќи спомени, пијам кафе со Брацо ​​Зафировски. Брацо го помina поголемиот дел од својот работен век роуди и техничар на  „Леб и сол“ – нивната десна рака од април 1978 година до нивниот формален крај во 1995 година. Како што Мајкл Франсис, телохранителот на Бон Џови, Шер и Кис, напиша за себе дека е „десна рака на рокенролот“…

Еден ден ќе напишеме книга за тоа.

Во еден неформален разговор, Брацо ме прашува:

„Кој е датумот денес?“

Пукам како топ:
„12 декември, 12 часот напладне!“

„Дали знаеш“, ме прашува, „дека на 13 декември 1995 година, во Солун, „Леб и сол“ го одржаа својот последен концерт пред да се затворат?“

Каква случајност!

Ја знам таа информација. Солун, клуб „Милос“, баксузен број … Поминаа точно 30 години од тогаш.

И потоа сè се подготвуваше за големиот јубилеј во 1996 година – дваесет години „Леб и сол“. Горан Стефановски направи синопсис за документарен филм за едно момче по име „Леб“. Патуваа во Лондон, во познатото студио „Риверсајд“, „Вардар филм“ ги сними првите снимки… Има материјал, зачуван до ден-денес, а денес остануваат само спомени и желби.

Половина век веќе помина од тој прв јануари 1976 година, кога бендот се погрижи да биде тука. И по нив, ништо во македонската музика не беше исто.

Кога, при крајот на неговиот живот, го прашав легендарниот Душко Гојковиќ колку му значи плочата „Swinging Macedonia“ половина век подоцна, познатиот трубач истакна дека е важна бидејќи е почеток на етно-џезот на овие простори. Исто е и со „Леб и сол“. Со нив, секоја македонска песна стана поинаква. Тие ја подигнаа музиката на повисоко ниво, па таа стана наш таен код, наша ДНК за сите времиња. Тоа е тој сјај во очите на секој од нас што некогаш го стопли македонското сонце при споменувањето на овој прекрасен бенд. Затоа толку многу ги сакаме и чекаме да се вратат…

Јубилеите нè потсетуваат на некои луѓе, некои групи, настани… Да се ​​собереме, да ги средиме нашите мисли, што се тие за мене и кој сум јас за себе… Зошто „Леб и сол“ е толку важен дури и сега, кога толку долго не постои?! Не сметајќи го пократкиот собир во 2006 година, по повод 30 години од основањето, свирејќи неколку големи концерти, во последните 50 години тие не беа повеќе таму, отколку што беа присутни. Но, ехото од нивното удирање сè уште се слуша силно… Што би рекла Јадранка Јанковиќ: Кога ја слушам гитарата на Влатко, ме фаќаат морници…

Во времето кога се роди „Леб и сол“, во втората половина на 70-тите, музичката сцена во Скопје наликуваше на кошница со пчели. Бендовите се движеа од едно место на друго, од танц на танц. Сите тие, како што би рекол покојниот Миле Лојпур, беа нападнати од „слатката зараза од Запад“, за која знаеја дека се нарекува рокенрол.

Белград го имаше „Шуматавац“, Загреб го имаше познатиот „триаголник“ – „Звечка“, „Кавказ“ и „Блато“, а Скопјe го имаше „Пред Ванила“… „Ванила“ беше позната слаткарница – бурекџилница во центарот на градот, веднаш до легендарниот „Музички магазин“. Нема свирач од овие краишта кој не сонувал да има инструмент од таа продавница за својата колекција, или да има свој албум на излогот…

„На корзото, истите лица кружат бесмислено…“ Главни беа оние кои се дел од бенд, кои снимија песна што ќе го промени светот, чиј албум еден ден ќе биде најпродаван… Во таква средина, не беше проблем за Влатко, Бодан, Кокан и Гаро да бидат ѕвезди. Тие имаа талент и знаеја што сакаат. На почетокот, имаше иницијатива да се нарече „Леб и сирење“, но „сол“ како додаток, а стариот обичај за добредојде, особено кај Словените, сè уште преовладуваше.

Пред снимањето на првиот албум, „Леб и Сол“ беше бенд низ кој луѓето поминуваа. Оригиналниот тапанар не е Гарабет Тавитјан, туку Димитар Чочоровски, кој се откажа во важен момент, оставајќи му на Гаро товар на историја и слава, додека Мики Јовановски, кој уште тогаш важеше за опасен солист, беше најпознатиот пејач на бендот. Драгиша Солдатовиќ – Лабиш, подоцна човекот што го создаде фантастичниот бенд „Ден за ден“, исто така беше на клавијатурите пократок период. Дури и легендарниот Мики Петковски се придружи на „Леб и Соло“ за краток момент, свиреше неколку концерти и замина за Канада, каде што живее и денес.

Сепак, она што останува во колективната меморија се четворицата – Стефановски, Арсовски, Димушевски и Тавитјан, со фактот дека Гаро имаше промена во добар дел од својата кариера во Драгољуб Ѓуричиќ, тапанар со особен талент и високи човечки вредности. Меѓу другото, Драгољуб го дизајнираше ритамот за последната песна на Леб и сол, снимена пред распадот – „Учи ме мајко, карај ме“, која ја нарече „Македонско болеро“.

Уште пред првиот албум, Леб и сол беа ѕвезди во нивната улица, населба, град… Веста за група Македонци кои свират опасно добро брзо се прошири низ цела Југославија, па пред 1978 година, кога издадоа два албума, беа видени од „Хајдучка чесма“ и Опатија, Бум Фестивал, „Младост 1977“… Малку бендови, не само од овие простори, туку и пошироко, можат да се пофалат дека се почитувани од колеги од сите музички средини. Леб и сол беа особено ценети од Бјело Дугме и бендовите од новиот бран. И нивната публика, и музичката критика… Сè и сешто.

Мојот соговорник се приклучи на групата во април 1978 година, неколку дена пред да заминат на нивната прва македонска турнеја…

– Еден ден некој ѕвони на вратата. Јас гледам – ​​Влатко Стефановски. Претходно, се знаевме од градот на „здраво – здраво“. Тој доаѓа кај мене, вели дека им треба озвучување за концерти. Позајмиле пари, купиле нов озвучување во Лондон, а некој морал да го направи тоа. Јас веќе имав искуство со концерти бидејќи успешно соработував со групата Триангл. Не размислував многу за тоа. Веднаш се согласив, напуштајќи ја втората година на Електротехничкиот факултет, мислејќи дека ова ќе биде училиштето за целиот мој живот… – се присети Зафировски.

Првата „Македонска турнеја“ Леб и сол ја завршија „на позитивна нула“. Струга беше избрана за првиот концерт, каде што беше „како што беше“, а потоа свиреа во околу дваесет други македонски градови. Во секој од нив имаше повеќе од 20.000 жители. Свирките беа феноменални, иако беше неизвесно со публиката. Беше фантастично во рокерскиот Штип, а имаше и градови каде што имаше само околу 50 луѓе во публиката. На една од следните „Јадрански турнеи“, која ја водеше Велибор Џаровски – Џаро, почна да капе. Зафировски ги искористи своите хонорари за да се почасти купувајќи добри чевли од престижната гама „Пеко“.

До крајот на календарската 1978 година, обожавателите ќе добијат нов албум од Леб и сол. „Бранова должина“, „Дикиева игра“ и монументалната „Абер дојде, Донке“ се особено запаметени од „Двојка“, тој психоделичен етно, кој ќе биде важен заштитен знак на бендот до крајот на нивната кариера.

Немаше дилема – Југославија доби извонреден состав од врвни музичари и автори. Добрите јужњаци особено ги мотивираа талентираните млади луѓе од Македонија да се занимаваат со музика, негувајќи го нивниот специфичен израз, па така во 80-тите години на дваесеттиот век, на сцената се појавија уште два неверојатно квалитетни македонски бенда – Мизар и Архангел. Нивниот израз секако е различен од Леб и сол, но никој не може да го оспори фактот дека Влатко, Бодан и екипата го отворија патот за сите оние што подоцна дојдоа од Македонија. Тука особено мислам на Анастасија, која, пиејќи вода од истиот извор каде што се хранеше Леб и сол, ја сними музиката за филмот „Пред дождот“, достојна за најголемите музички награди.

Кога еднаш го прашав Кокан Димушевски која му е омилена од дискографијата на Леб и сол, тој гордо ја посочи „Ручни рад“, третиот албум, по што се збогува со екипата. Познатиот Миќа Марковиќ гостуваше на албумот, свирејќи тенор и алт саксофон, како и Стјепко Гут на хорна на следниот албум „Бесконачно“. Секогаш внимателно ги бирале гостите, зборовите, титулите… Па кој ја смислил идејата за „следовање“, „тангента“, „калабалак“…?!

По Кокан, кој добил работа во Биг Бендот на Радио Телевизија Скопска, и Гаро ја напуштил групата. За ова имало најмалку три причини. Кога продолжиле да работат во трио формат, бендот гравитирал повеќе кон рокот, а помалку кон џезот, што му било поблиску на Тавитјан. Втората причина е што немало Бог знае колку пари. „Леб и сол“ не е бенд за масите, како „Бијело Думје“, па затоа протокот на пари е поограничен. Третата причина воопшто не е наивна. Тавитјан опасно се плаши од авиони, па како и Ерика Јонг, неговиот „страв од летање“ е толку голем што по концертот на Кипар, каде што бил принуден да се качи на „железна птица“, наводно рекол „сега и никогаш повеќе“. Дотогаш, патувал насекаде со воз. Не му било проблем да оди на свирката еден ден порано, за разлика од остатокот од бендот. Само да не беше авион.

Ова беше причината за едно од неговите подоцнежни заминувања од бендот, кога Леб и сол заминаа за Канада и Америка во 1991 година. Култниот албум „Live in New York“, од познатиот клуб „CBGB“, каде што Драгољуб Ѓуричиќ седеше зад тапаните, остана од таа турнеја.

И тој Њујорк, Њујорк… Марина Перазиќ и Фирчи, кои веќе беа во Америка во тоа време, опасно помогнаа за свирката. За да го привлечат вниманието на дијаспората, пријатели кои живееја во најпосакуваниот град во светот, тие направија луда забава во нивниот стан на таванот, каде што беа присутни и членовите на Леб и сол. Тоа беше прелудиум за добра атмосфера во клубот, неколку дена подоцна.

Но, да се вратиме на Драгољуб… Интересна е приказната како тој црногорски играч се најде во најдобриот македонски тим на сите времиња. Имено, во еден период Стефановски и Ѓуричиќ се запознале додека патувале со автобус на заеднички настап, Влатко како водач на Леб и сол, а Ѓуричиќ како тапанар на југословенската група. Нивното восхитување еден кон друг било толку големо што во првата прилика кога местото тапанар во Леб и сол се испразнило, Влатко се сетил на нов пријател…

Со нов тапанар, Леб и сол, како дел од тимот на театарската претстава „Ослободување на Скопје“, патува во Америка, а на тимот му се придружува и Џони Штулиќ, кој започнал сам.

Од тоа патување ќе се памети дека Џони се прогласил за Македонец, со забелешката „дека Тито бил последениот балкански император“.

Некаде околу тоа време, како да се збогува со PGP-RTB, се појави албумот во живо „Акустична траума“, снимен во загрепски Кулушиќ, кој сè уште се смета за пример за тоа како треба да звучи еден врвна свирка.

Постои една песна од тоа време, која сè уште воодушевува со својата уникатност. Ремек-делото „Бистра вода“, од албумот „Калабалак“. Некој би рекол „Најдобриот македонски блуз“…

Стефановски и Арсовски одат во војска, албумот „Тангента“ не го достигнува нивото на нивните претходни достигнувања, па затоа збирката музика за филм, театар и телевизија насловена „Звучен ѕид“ е еден вид тајм аут на бестселерот „Као какао“ од 1987 година.

Всушност, „Какао“ беше нивниот албум „да биде или не“, на кој го променија пристапот кон изразувањето, што беше токму вистинскиот удар. По тој успех, ништо не можеше да ги запре.

„Како какао“ е омилениот албум на Влатко, албум од Леб и сол од втората фаза на бендот. Снимена е во студиото М-2 на РТВ Скопје, а телеграмата од официјалниот издавач „Југотон“ до менаџментот на РТВ Скопје за изнајмување на терминот се најде на реизданието на плочата од 2023 година.

„Какао“ со врвен квалитет ѝ понуди на публиката попиток Леб и сол, беспрекорна изведба и одлични текстови, претежно напишани од самиот Влатко.

Бодан ми кажа дека Стефановски се погрижил текстовите да бидат со врвен квалитет, за што често одел да се консултира со својот брат Горан, познат драматург. Горан бил и останува сивата еминенција на Леб и сол.

И навистина, нема песна од таа плоча што не им се допаднала на сите љубители на добрата локална музика, а многу од песните се слушаат и денес. „Čuvam noć od budnih“, со најмногу прегледи на YouTube, има антологиски текст „Секогаш доцна ги паметам вистинските зборови“, додека „Femme fatale“ сè уште го поседува неодоливиот шарм на најдоброто од ракописот на Арсен Дедиќ.

Арсен му испратил на Влатко два текста, претходно споменатиот „“Mrzim jutro”. Мислам дека го направиле вистинскиот избор. Бидејќи во тоа време, правилно избрале нови членови – во проширениот состав на бендот, имале двајца нови членови – клавијатуристот Кирил Џајковски од групата Бастион и Гоце Мицанов на саксофон.

– Го запознав Кирил во Белград, на концертот на Мајлс Дејвис. Тоа беше мојата насока дека штом некој го напуштил Скопје за концерт во Белград, мора да биде подготвен за Леб и сол.

Опишувајќи ја состојбата на општеството како „матна“, Влатко напишал текстови во таа насока за следниот албум „Путујемо“.

– „Сè е можно во оваа земја, бабите и жабите се пријатели… Песните се потажни колку што си појужно…“

Во легендата за Будва, Љуба Тадиќ вели дека три работи не можат да се сокријат – љубовта, кашлицата и сиромаштијата.

Не само што не ја криел својата љубов, Стефановски го истакнал и својот однос со неговата девојка во тоа време, а подоцна и со неговата сопруга Гордана, во секоја песна со слична тема…

– Постои едно нешто, најголемото, тоа е кога љубовта ќе те допре…

Нема многу да се пишува за антологијата „Чукни во дрво“, единствената од албумот на македонски јазик, која сè уште е сакана во целиот регион. Се сеќавам на едно интервју од тој период каде што Влатко зборуваше за тоа како би сакал таа песна да биде запаметена како големите македонски хитови „Кажи зошто ме остави“ и „Еден бакнеж“.

Денес, сигурен сум дека во таа серија „Чукни во дрво“ сјае најсветло.

Приказната за Леб и сол е приказна за пријатели од соседството кои успеале да стигнат од мали сали до стадионски простори. Вистинските обожаватели на бендот сè уште се сеќаваат на прекрасните концерти за неколку стотици луѓе во Драмскиот театар во Скопје, сметајќи ги за недостижни за никого, дури и за самиот Леб и Сол. Дури и години подоцна, кога нивната виртуозност на свирачите достигна ѕвездени височини.

Со распадот на Југославија, приказната за групата Леби сол полека се затвора. Иако беа единствените што можеа да свират во секој дел од поранешната држава. По распадот на Југославија, на крилјата на успехот во Њујорк, распродадоа четири белградски „Сава центри“, а во воено време беа единствените од регионот што свиреа во Хрватска.

Суровите деведесетти ги доведоа членовите на бендот во фаза каде што секој од нив се посвети на својот соло албум. Колективно, како да се појавил материјален замор, магијата исчезна, иако хемијата на сцената сè уште беше присутна. Кога рекоа дека ќе престанат да работат, не им верував. Не можев да замислам дека се сериозни во врска со тоа. Наредните години само потврдија дека меѓу нив има каменолом, а не камен на сопнување.

За нивната афирмација на македонскиот музички, за земјата и народот, во 2023 година, сите четворица беа наградени со Орден за заслуги за Македонија од тогашниот претседател Стево Пендаровски. Нешто слично на почестите на британската кралица за Мекартни, Елтон Џон и Мик Џегер.

Денес, во музиката на овие простори, постојат две гранки поврзани со овој неверојатен состав – триото Влатко Стефановски, со Влатко како предводник на Леб и сол, и групата Леб и сол без Влатко, со Арсовски и Димушевски како оригинални членови. Дали навистина можеме да ја сметаме таа група фантастични музичари за легитимни наследници на бендот?

Лично, не мислам дека можеме, од многу едноставна причина. Кокан го напушти Леб и сол по албумот „Ручни рад“, а бендот продолжи како трио. По албумот „Бесконачно“ си замина и Гаро, отворајќи простор за Драгољуб. Од бендот никогаш не си заминаа Влатко и Бодан  бидејќи се неопходни за бендот . Кога ги немаше, бендот веќе не постоеше. Нема леб без брашно, квасец и сол. Постои бесквасен, но тоа не е тоа. Исто е и со групата.

Ако тој факт беше валиден тогаш, зошто сега да се оспорува?!

Педесеттиот роденден на „Леб и сол“ паѓа на Нова Година, па ако посакувате нешто од дното на душата, можеби ќе се оствари. Иако шансите за такво нешто се минимални, речиси невозможни, сепак ќе сакам да ги видам заедно на сцената барем уште еднаш. (Велике приче)