Кому и каде припаѓа Донбас?

Тековната војна во Донбас на прв поглед е тешко да се разбере. Речиси секој западен извештај ја опишува како борба меѓу украинската војска (и доброволци од поддржувачите на украинската независност) и проруските сепаратисти, директно, но и прикриено, поттикнати од руската влада. Има елемент на вистина во оваа слика. И покрај негирањето на Москва, ова е и војна на Русија против Украина: руската војска директно интервенираше во конфликтот во поддршка на сепаратистите. Сепак, воопшто не е јасно дали проруската милитантност во Донбас е толку вкоренета како што се известува. Без директна поддршка од Русија, сепаратистите во Донбас веројатно брзо ќе загубат од украинските сили. Но, Донбас како регион никогаш не бил вистински лојален на ниту една влада или идеологија. Ова ќе претставува тежок проблем и за Киев и за Москва, дури и да заврши конфликтот.

Донбас како врвна украинска земја

Политичката милитантност околу украинско-руската граница долго време плашеше многу политичари. Лев Троцки еднаш рече за Донбас: „Не може да се оди во Донбас без [политичка] гас-маска“. Поцрнетите од јаглен лица на работниците од Донбас веќе долго време ја симболизираат нерешливоста на политичката состојба во регионот. Во 1917-1921 година, периодот на револуционерен пресврт и последователна граѓанска војна, Донбас многупати се менуваше. Ниту една од инволвираните политички партии и режими (комунистите, антикомунистичките белци, украинските националисти од различни видови) никогаш не станала привлечна таму. Во 1918 година, во знак на неодобрување на новата независна украинска влада, комунистите во источна Украина ја разделија својата земја и околните индустриски региони во „Советската Република Донец-Кривои Рог“, потег сличен на денешниот сепаратизам во источна Украина. Има малку докази дека тогаш, како и сега, новата република уживала широка поддршка од народот на Донбас: Републиката, како и денешните Народни републики Доњецк и Луганск, беше создадена од горе  и прогласена како „советска“ („народна“). Во тоа време, во 1918 година, комунистичкиот водач Владимир Ленин се судри со сепаратизмот на источноукраинските болшевици: тој гледаше дека републиката ја ослабува Украина така што ја лишува од „пролетерска база“. Ленин со тоа призна дека Донбас е дел од Украина. Пресудата на Ленин е разбирлива: колку и да станал Донбас културолошки и лингвистички русифициран, етничките Руси никогаш не претставувале мнозинство во Донбас, ниту пред ниту потоа. Донбас беше и е претежно украински.

Меѓутоа, интервенцијата на Ленин не доведе до мир. Во текот на комунистичката ера, Донбас, огромен индустриски центар на рударството и металургијата, остана проблематично дете на Москва. Како и пред револуцијата, продолжи да биде магнет за бегалците поради постојаната потреба од луѓе спремни да се вклучат во тешка и опасна работа. Кој имал причина да бега (на пример од политички прогон или економски тешкотии) побегнал таму и наоѓал засолниште под земја, буквално и преносно. Донбас беше земја на прибежиште и слобода.

По Втората светска војна, на украинските партизани кои не можеа да побегнат на Запад, им беше препорачано да одат во Донбас и да се сокријат таму. Во времето на антикосмополитската кампања во последните години на Сталин, регионот ги привлече Евреите кои го гледаа Донбас како послободен отколку другите места. Еден од оние што отишле во Донбас во тоа време бил и таткото на израелскиот политичар Натан Шрански кој, не можејќи да работи во Одеса поради антисемитизмот, добил совет да си ја „проба среќата во Сталино [денешен Доњецк]“. Како и Сибир, Донбас беше и казнена колонија. Исцрпувачката тешка работа карактеристична за индустриските региони го направи погодна депонија за непожелни политички поединци и групи. Така, Донбас, како и Гулаг, стана место каде што се шират недозволени политички идеи.

Донбас исто така беше место за демократизација. За време на Втората светска војна, под германска окупација, украинските националисти сочувствителни со  фашистичките идеи на Бенито Мусолини или Франциско Франко пешачеа од западните региони на исток, до Донбас, за да ги купат срцата и умовите на своето население. Тие беа отфрлени од локалното население, а некои дури и завршија поддржувајќи ја демократска Украина. Така, на пример, Иевхен Стахив го кажа своето искуство во Донбас. Подоцна, за време на ерата на Леонид Брежњев, пред движењето „Солидарност“ во Полска, Донбас стана многу важен центар за независното (несоветско) синдикално движење  и исто така произведе голем број важни советски борци за слобода. Украинскиот поет Васил Стус беше еден од нив. Стус почина во руски работен логор во 1985 година. Неговата комеморативна плоча поставена во 2001 година на Државниот универзитет во Доњецк неодамна беше отстранета од антиукраинските сили.

 Во 1991 година, огромното мнозинство (повеќе од 83 проценти) од населението во Донбас ја поддржа независноста на Украина, верувајќи дека ќе им биде подобро без Москва. Независна Украина се покажа повеќе разочарувачка отколку задоволувачка. Оттука раширениот гнев во Донбас.Но, ова не мора да значи дека населението во Донбас е проруско. Иако денес многумина можеби ја сметаат Русија за поперспективна од Украина, утре можеби ќе мислат поинаку. И покрај жестоката политичка реторика, руско-украинските етнички и јазични прашања никогаш не играле и не играат некоја голема улога во политиката на Донбас. Во многу аспекти, жителите на Донбас се однесуваат како старите украински Козаци, кои првично се формирале во „дивите полиња“ на московско-полско-отоманските гранични области во петнаесеттиот и шеснаесеттиот век, каде што барале слобода и среќа. Во зависност од промените на политичките ситуации, тие се здружуваа со која било од овие сили за да ја заштитат нивната егзистенција и благосостојба. Но, нивниот прагматичен, привремен сојуз со царот од Московија против Полска во средината на XVII век заврши со паѓање на Донбас и неговите околни региони во рацете на Москва. Политичкиот прагматизам или „непринципиелноста“, како што ја гледаа другите, сепак тешко дека е изумрена во овој пограничен регион. Сведочењето на Иван Мајстренко е поучно. Мајстренко, кој работел во Донбас во 1920-тите, бил очаен од работниците тука бидејќи според него, „немале смисла за украинската нација“. Тие велеле: „Па, ако ништо не излезе од серуската партија, ајде да ја пробаме украинската “. Десет години подоцна, кога му било наредено да се врати на работа во Донбас, Мајстренко категорично одбил, отфрлајќи го Донбас како „културно безрадосна провинција“. И сега, 70 или 80 години подоцна, по независноста на Украина, многу политички работници го чувствуваа истото за работниците од Донбас.

Во секој случај, во грубиот свет на Козаците демократските и егалитарните принципи не беа нужно непознати. Тие обезбедија основачките идеали на модерната, независна украинска држава да се разликуваат од „автократска Русија“ и „аристократска Полска“. Во оваа конкретна смисла , како  антиметрополитски и груб егалитарен етос и со директно учество во политичкиот процес, Донбас, и покрај неговата наводна „проруска“ ориентација, изгледа како врвно украински.

Ова е еден вид парадокс во украинската историја, кој сепак треба сериозно да се сфати. Некои истакнати украински интелектуалци сега забележуваат дека на Украина ќе и биде подобро без Донбас (и Крим). Се плашам дека тие се кусогледи и им недостасуваат историските врски меѓу регионот Донбас и модерна Украина. Ваквиот став е исто така неодговорен, бидејќи не знаеме дека народот на Донбас во целина е сепаратистички. Мислам дека не е. Отфрлањето на Донбас на таков начин (како предизвикувач на проблеми) е избегнување на политичкиот проблем на градењето на украинската нација.

Зошто? Оваа точка на Донбас, како земја на слободата која е непријателски настроена кон централната моќ, го поставува критичното прашање за „државата“ и „градењето на нацијата“ во украинската историја. Модерната украинска национална идеологија беше претежно „популистичка“ и се засноваше на оваа идеализација на бунтовничката, популистичка и демократска природа на козачкото движење. Најпознатиот украински историчар и државник Михајло Хрушевски беше многу добар пример. Тој и другите го нагласуваа слободното и автономно постоење на обичниот народ над изградбата на моќна, централизирана држава: „народот“ им беше повеќе важен отколку „државата“. Не е дека Украина не произвела политички мислители кои го нагласуваат „градењето на државата“ Украина , но слабоста во  градењето на таа држава и нацијата е во остар контраст со семоќната држава Русија.

Дури и рускиот либерализам падна на испит кога станува збор за Украина. Либералниот политичар Пјотр Струве едноставно не можеше да ја замисли Украина одвоена од Русија. Сличено беше и со друг либерален политичар и историчар Павел Милиуков. Во 1930-тите, во егзил, тој го прифати Сталин како бранител на државните интереси на Русија и единството на „Русија“ ,кое според него ја вклучуваше Украина.

Денешна Украина е млада нација и нејзиниот процес на градење нација и држава не е лесен или краток процес.Сепак, треба да се види дека нема суштинска противречност меѓу демократијата, конфликтот, слободата и градењето нација и држава. Во секој случај, украинската традиција на слобода и демократија, колку и да е анархична, треба да биде предност наместо недостаток во споредба со руската традиција на автократија. Украина изгледа далеку пред Русија во овој аспект.

Феноменот Јанукович

Како што независна Украина стануваше слободна или барем послободна отколку за време на советскиот период, Донбас повеќе не требаше да биде место на слободата. Тој стана само еден регион на една нова земја. Сепак, за разлика од западните и централните региони на Украина, Донбас е високо развиен индустриски центар кој генерира значително национално богатство. Со добра причина, многу од богатите Украинци (вклучувајќи го и најбогатиот човек во Украина, Ренат Ахметов) потекнуваат од Донбас.

Донбас, со обичните граѓани и со олигарсите, се приспособи на новата политичка реалност од постсоветската ера. И покрај повремените извици за сепаратизам, Донбас како целина почна да размислува за својата иднина во независна Украина. Не ги отфрли врските со Русија со добра причина (сите сакаат добрососедски односи!). Сепак, Донбас како целина ја смени својата политичка стратегија и по независноста на Украина почна да се однесува сосема некарактеристично: се обиде да ја преземе централната моќ на Киев. Ова може да се нарече феномен Јанукович.

Виктор Јанукович речиси успеа да ја украде власта во 2004 година. Зад сите овие маневри стоеше Москва. Сè додека луѓето од Донбас веруваа дека нивните интереси и гласови се рефлектираат во националната политика, тие се чинеше дека беа задоволни со феноменот Јанукович и покажуваа мал интерес за сепаратизмот. Дури и кога Јанукович беше соборен од движењето Евромајдан во февруари 2014 година, населението во Донбас не се занимаваше сериозно со сепаратизмот. Тоа остана само нереална можност. Во чудна смисла, феноменот Јанукович го означи почетокот на интеграцијата на Донбас во украинското политичко тело, колку и да беше извалкано од влијанието на Русија. Воената интервенција на Русија, а не Евромајдан, беше таа што целосно ја промени политичката сцена.

Воената одговорност на Русија

Би било очигледно погрешно да се тврди дека во Донбас нема проруски или антиукраински чувства. Има, исто како што има силни проукраински и антируски чувства. Какви чувства доминираат денес во Донбас? А утре? Никој не знае со сигурност. Како и другите региони во Украина и на други места, Донбас има свои идентитети ( не само еден идентитет). Многу научници искажале многу гледишта за нив. Колку и да се независни и анти-метрополитски идентитетите во Донбас, нема докази дека тие биле и се некомпатибилни со независната држава Украина. Секако, тоа беше случај во 1991 година, па дури и во 2013 година. Нема причина Донбас да не може да управува со својот гнев и фрустрација во рамките на независна Украина. Воената ситуација во Донбас беше создадена со воената интервенција на Москва. Секако, ќе имаше превирања и жестоки судири, но населението ќе бараше компромис наместо војна. Воената интервенција на Русија создаде политичка опција која до тој момент реално не постоеше дури ни во овој пограничен регион на Украина.

Под лажни обвиненија дека се прогонувани етничките Руси и луѓе што зборуваат руски, во март-април 2014 година, Москва употреби воена сила за да го контролира Донбас, иако Москва до ден-денес негира присуство на воени сили на Руската Федерација. Москва веќе го зазеде Крим еден месец претходно користејќи воени сили под закрила на локалните доброволни сили.

Може да изгледа дека воените интервенции на претседателот Владимир Путин  се моментални одлуки.Ако се знаат минатите воени интервенции на Русија и Советскиот Сојуз, овие неодамнешни  беа речиси сигурно планирани, барем како можно сценарио за создавање поголема руска сфера на влијание или проширување на нејзиниот империјален опсег. Употребата од страна на Путин на стариот историски концепт „Нова Русија“ за да ја оправда својата воена интервенција не е случајна. Постои причина да се сомневаме дека најмалку две форми на внатрешна субверзија биле активни веќе некое време. Една од нив е практиката на нудење руски пасоши на жителите на пограничните региони, вклучувајќи го и Донбас. Оваа форма на субверзија долго време беше широко користена од руската и советската влада како прикриено проширување на територијата. Во случај на неопходност, Русија бараше и сè уште бара заштита на своите граѓани за да ја оправда воената интервенција.

 Втора форма на прикриена субверзија е употребата на тајни „агенти на влијание“ во странски земји. Некој може да ги нарече „заспани политички ќелии“. Русија и Советскиот Сојуз традиционално се исклучително вешти во оваа игра. Украина е млада, но нестабилна земја со непредвидлива иднина. Со практично отворени украински граници, на Русија и е релативно лесно да регрутира поединци да работат во интерес на Москва, поранешната престолнина на Советскиот Сојуз. Носталгијата и желбата за стабилност се уште еден важен фактор. На крајот на краиштата, мнозинството од украинското население (вклучувајќи ги сите сегашни и минати претседатели на Украина) се родени под советска власт. Исто така важни се заканите, уцените и другите неискажливи работи кои се присутни во овој „бизнис“ ширум светот.

Претседателот Путин ја оправда својата војна со потребата за национална безбедност на Русија. Сепак, Украина, исто како и Русија, има право на национална безбедност. Русија го прекрши правото на Украина со тоа што еднострано го потврди своето право. Ова, исто така, не е ново. Русија сè уште отворено ја обвинува Полска дека наводно ја предизвикала Втората светска војна со тоа што не ги прифатила барањата на Москва. Москва притоа  заборава дека Москва и Берлин договарале  Полска да ја уништат тие што ја започнаа Втората светска војна. Затоа, секако Русија стои зад актуелната војна во Донбас.

Крим, Донбас и „рускиот проблем“

Користењето на безбедносните прашања од страна на Москва е повеќе реторика отколку суштина. Секако, националната безбедност е сериозна работа, а разбирлива е и загриженоста на Русија за проширувањето на западниот свет до нејзините граници. Ако постои недоверба меѓу Западот и Русија, одговорни се двете страни. Себичното однесување на Западот на меѓународната арена помогна да се отуѓи Русија, но себичното однесување на Русија беше барем подеднакво одговорно за отуѓување не само на Западот, туку и на оние поранешни сателитски земји што некогаш ги контролираше Москва.

Според сите стандарди Москва има свои проблеми кои Западот во голема мера ги реши. Како прво, претседателот Путин сè уште верува дека Москва има право да интервенира за да го „заштити“ народот што зборува руски на евроазискиот континент, со други зборови да окупира и анексира земји како Крим и Донбас. Таквото империјалистичко тврдење е крајно анахроно. Дали Англија има право да интервенира во Нова Англија во САД? Дали Мексико има право да интервенира во државите Ново Мексико, Тексас, Аризона или Калифорнија во Соединетите држави? Британскиот научник Тимоти Гартон Еш известува дека во 1994 година, додека присуствувал на тркалезна маса во Санкт Петербург, дремел кога ненадејно го разбудил „низок човек со лице како на стаорец“. „Русија“, рекол тој, „доброволно им отстапи огромни територии на поранешните републики на Советскиот Сојуз, вклучувајќи области кои историски отсекогаш припаѓале на Русија, веројатно Крим, источна Украина, северен Казахстан и слично.  Според овој човек, „Русија не може едноставно да ги остави на нивната судбина оние 25 милиони Руси кои сега живеат во странство“. Светот, според него, морал да ги почитува интересите на руската држава и на рускиот народ како голема нација. Името на овој човек беше- Владимир Путин.

Дали и рускиот народ размислува така? Ако анкетите се веродостојни мнозинството од нив размислува така. Ова исто така е анахроно. Ако Германија си ја врати судетската земја или Калининград (поранешен Кенигсберг) со тајни воени операции, дали германскиот народ ќе се радува? Може да се биде разумно сигурен дека германското население како целина не би го направило тоа. Дали полскиот народ би се радувал ако Варшава ја зазеде источна Галиција со тајни воени акции? Многу малку веројатно. Во текот на дваесеттиот век, по двете светски војни, западните земји ги надминаа империјалистичките глупости. Очигледно Русија не. Ова е еден проблем за кој и руската влада и рускиот народ треба сериозно да размислат.

Иднината на Донбас и Украина

Никој не знае сега каде оди Донбас. Како и со многу слични геополитички прашања, прашањето за Донбас може да биде „решено“ од големите сили, без или малку внимание на Украина или на Донбас. Како и да е, воената интервенција на Москва е таа што го создаде кошмарот во Донбас. Многу луѓе во Донбас сведочат дека целиот воен конфликт е едноставно неразбирлив, па дури и апсурден. Причината за тоа е што конфликтот беше тајно дизајниран и паметно камуфлиран од надворешни лица.

Но, Донбас долго време е место на анти-метрополитски пркос. Отсекогаш жестоко се спротивставувал на надворешните власти. Мотото на Донбас (превземено од песната на локалниот поет Павел Беспошчадњи од ерата на Втората светска војна) е „Никој не го принудил Донбас да клекне на колена. Никој не ни може!“ Сепак, во 1991 година и потоа, Донбас почна да ја гледа својата иднина во независна, слободна Украина, бидејќи не гледаше алтернатива. Москва со сила ја смени оваа бурна прогресија. Отстранувајќи ја украинско-руската граница во регионот на Донбас, Москва на крајот го воскресна легендарното и неуредно „диво поле“. Мали делови од населението во Донбас, потпомогнати и поттикнати од маскирани руски војници и тајни агенти, почнаа да земаат оружје против Киев.

Москва го ослободи страшниот џин на Донбас и може да зажали за тоа, бидејќи каква и да е нивната реторика денес, сепаратистите од Донбас можеби нема да го прифатат автократското владеење на Москва утре. Населението во Донбас како целина нема да го прифати владеењето на Москва. Тоа ќе работи во корист на Киев. Сепак, дали Киев може да ги освои срцата и умовите на населението во Донбас? Како и да е, напуштањето на Донбас од Украина не претставува политички или интелектуален предизвик. Вистинскиот предизвик е да се брани како составен дел на Украина.

Под услов Донбас да остане во Украина кога ќе заврши војната, Киев ќе се соочи со задачата да се справи со криминалот и со казните, како и со простувањето и помирувањето. Украина, како и многу други земји, веќе има премногу тешки задачи. Сè уште се бори со прашањата за Холодомор, Втората светска војна и други децениски настани. Сепак, можно е Украина да најде заеднички јазик без да постигне конечен консензус. Пред повеќе од седумдесет години, на пример, Украинците и Полјаците меѓусебно се убиваа во Волинија. Украина и Полска сè уште длабоко не се согласуваат за ова и за многу други историски прашања. Сепак, Украина и Полска успеаја да најдат  заеднички јазик во нивните напори да изградат подобра иднина.

Колку и да изгледа страшен Донбас на прв поглед, тој има многу да понуди за иднината на Украина колку и да ја предизвикува не само моќта на Киев, туку и надворешните сили, како што е Москва. Политичкиот прагматизам, милитантноста и независноста на Донбас може да бидат силен противотров за автократската и централизирана моќ на Москва.

Економската задача со која се соочува Донбас е исто така застрашувачка. Иако неговата тешка индустрија генерира огромно богатство, нејзините неефикасни и застарени фабрики и рудници, исто така, трошат огромен дел од националниот буџет на Украина во форма на субвенции. Мора да се соочи со долга и болна трансформација од индустриски во постиндустриски живот. Донбас најверојатно ќе продолжи да го вознемирува и збунува остатокот од Украина и светот. Сепак, тој исто така има многу потенцијал да помогне Украина да стане жива и демократска држава. Затоа, од витално значење е остатокот од Украина да не го отфрли, туку да го прифати.

Хироаки Куромија, професор по историја на Универзитетот во Индијана (САД), тој е специјалист за советска и украинска историја и автор на „Слобода и терор во Донбас“).