Ќе ѝ се случи ли на Македонија судско цунами?

Предупредувањето на премиерот Христијан Мицкоски дека државата може да се соочи со пресуди од над милијарда евра од Стразбур, беше дочекана вчера во јавноста со неверување. На прв поглед, таа проценка личи на претерување, со оглед на тоа дека казните што вообичаено ги изрекува Судот за човекови права во Стразбур се до 10.000 евра, а како најголема до лани се паметеше таа за случајот на Ел Масри, на кого Македонија мораше да му исплати оштета од 60.000 евра.

Сепак, малку подетална анализа на случаите покренати пред Европскиот суд открива неколку факти: дека сѐ повеќе и повеќе граѓани и компании бараат правда во Стразбур, и додека досега главно се водеа случаи за дискриминација и за предолги судења, сега се исправаат сите неправди од долгото нефункционирање на државата, т.е. од импровизацијата.

Пресвртна точка беше пресудата минатата година на Стразбур кога во случајот „Насков и други против државата“ пресуди дека на тужителите им било нарушено правото на сопственост, бидејќи веќе донесена одлука за денационализација на имот на терен не била спроведена, односно некоја градежна компанија си градела, а Владата се правдала дека одлуката е неспроведлива, па ја поништила. Тоа поништување, т.е. импровизација од денационализација, ја чини државата, т.е. граѓаните, сега 774.000 евра на име на оштета, плус пресметка на камата што сопствениците, иако имале решение во рака, не можеле да го користат имотот.     

И ова е беше само најава на лавината што ѝ се заканува на државната каса, што зборовите на премиерот може да ги направат  реалност. Според информациите од Стразбур, лани Македонија изгуби четири случаи во Стразбур за цела година, а годинава веќе изгуби четири – само во првите четири месеци. Случаите што се покренуваат во Стразбур се множат сѐ повеќе и во моментов, според податоците на Европскиот суд за човекови права, надминуваат 500. Бројката се проценува како „огромна“, со тенденција да расте и натаму, што конечно го запали црвениот аларм во Владата, која за тоа расправала, според премиерот, на седница.

Она што ја прави милијардата реална сепак не е бројката на предмети, туку типот на тие предмети, односно по која основа бараат правда нашите граѓани и компании во Стразбур. А, тоа е двојството што законски се брани во државата, со кое извршителите можат да брцнат во сите сметки на граѓаните, а не можат да си ги наплатат долговите од државните претпријатија, институции и органи, бидејќи со фамозниот член 218 од Законот за извршување (што сега го преиспитува Уставниот суд) е регулирано дека „не може да се спроведе извршување за наплата на побарувања (кај јавни претпријатија и други државни органи) доколку средствата се неопходни за вршење на нивната дејност“. Практично, со закон се штити јавашлукот на јавните претпријатија и државните органи кои можат да трошат, да нарачуваат и да не плаќаат побарувања, бидејќи извршителите ништо не им можат, дури и кога ќе се изречат судски пресуди. 

Тој јавашлук што се практикува со децении практично сега им се удира од глава на државните органи, така што неофицијално главната цел на расправата во Владата била да се направи точна проценка колку должи државата на компаниите, за да се платат тие обврски пред да дојдат со камати и со судски трошоци од Стразбур. А, дека тоа сигурно ќе се случи се сфатило  од пресудата  во корист на „АД Осигурителна полиса Скопје и други против
Северна Македонија“, во случај во кој тужеа десет фирми преку речиси сите осигурителни компании во државава за дури 37 неисплатени побарувања. На крајот осум фирми се спогодија околу надомест на штетата , а за две осигурителни компании државата доби обврска да им го исплати на компаниите тоа што решиле судовите во Македонија, со камата и судски трошоци, со оглед на тоа дека побарувањата се од периодот 2013-2017 година. Кога ќе се соберат сите износи испаѓа дека од државниот буџет треба да се платат речиси 1.900.000 евра, при што главен должник е јавното претпријатие за државни патишта уште од време кога носело друго име па натаму.

Има и други вакви случаи во процедура во Стразбур,  при што вообичаено рокот до кога побарувањата треба да се надоместат е само три месеци. Последна таква одлука на Судот за човекови права е во случајот покренат од „Пуцко петрол“ против државата, при што компанијата се жалеше за неизвршување на судска пресуда за ненаплатени побарувања од државен студенски дом, повикувајќи се на Членот 6 за неизвршување на одлука. Сега треба да добие надомест од околу 75.000 евра од државата.

Знаејќи дека Стразбур кога ќе донесе одлука за одредена регистрирана правна недоследност или неправда го користи тој урнек натаму, јасно е дека сите што не успеале да наплатат средства од државните претпријатија, органи или институции, сега ќе си ги бараат парите на ваков начин. Уште повеќе што ставот на Стразбур е дека „не може државен орган да се повикува на недостиг на средства“ кога има долг кон некоја компанија или извршител. 

Практично, Македонија има проблем да се усогласи со меѓународниот правен систем во кој правото на фер судење, на извршување на пресуди и на сопственост се неприкосновени. Огромната бројка на покренати случаи не е само финансиска закана за државата, туку фрла дамка и врз нејзиниот углед и функционалноста. Очигледно, пред да стане членка на ЕСЧП, најмалку што можеше да направи оваа и претходната и сите пред неа власти во државава, е да ги проучат случаите и грешките на земјите кои претходно станаа тоа.

Уште повеќе што има „лавини“ и во најава, т.е. тренд сѐ повеќе судии кои се под удар на политиката во Македонија да бараат правда во Стразбур, или фигуративно кажано судиите сѐ повеќе ја судат државата. Досега има пресуди за тројца судии кои не повлекоа големи финансиски отштети, но отворија врата и за други и пратија порака дека, ако на судиите им треба Стразбур, што да кажат за пристапот до правда граѓаните. На судијките Здравева и Илиевска државата годинава треба да им исплати отштета од по 3.600 евра и по 975 евра за трошоци во постапката, освен за Рибарев кој не побарал надомест. Сѐ заедно, во последните десетина години судот усвои тужби и за шестмина разрешени судии: Јордан Митриновски, Виолета Дума, Славица Геровска–Попчевска, Иво Попоски, Гоце Јакшоски, Мирослав Трифуновски, а двајца веќе чекаат ред за пресуда во Стразбур.

Најтрагично е што Стразбур станува сцена и за политичка пресметка пред сѐ околу случаите на СЈО и оспорената амнестија, бидејќи во процедурата се  голем број случаи поврзани со различните толкувања на оваа одлука на поранешниот претседател Ѓорге Иванов и со употребата на аудио снимките како доказ во предметите против функционерите на минатата влада на ВМРО-ДПМНЕ. Во Стразбур се жали Драги Рашкоски, а тоа го најави и Димитар Апасиев  од Левица, иако тие се тие (политичарите) што треба да придонесат за правилно функционирање на државата. Иако не се знае кога ќе бидат изречени пресудите, во моментов Стразбур решава за тужби против државата дури и од Никола Груевски за наводно нефер судење околу „мерцедесот“ и заради  наводно незаконско користење на прислушуваните разговори. Иако тужбата на прислушуваните никако да се најде на агендата на судовите во Македонија, може да ни се случи тие што прислушуваа да добијат „политичка одлука“ како пресуда, па и да бараат отштета од државата. 

Ако помине една таква тужба за аудио снимките и една за наводно непочитување на амнестијата на Иванов, практично ќе паднат многу пресуди во Македонија. Во моментов во Стразбур чекаат пресуда тужбите на Гордана Јанкулоска, на Миле Јанакиевски, на Исмет Кочан, на Владимир Панчевски, на Софија Лаличиќ  (поради отказ од работа како судијка), на Крсто Мукоски (заради непочитуваната амнестија), на Драги Рашкоски, Владимир Талески и други против државата и многу други, за кои Стразбур нема да одлучува дали сториле кривично дело или не, туку дали имале фер постапка. Но тоа нема да ги спречи да тврдат дека се невини и да бараат повторувања на постапките, што исто така ќе биде удар за буџетот на судовите.

Вчера премиерот порача дека „ова е многу, многу поголем предизвик од оној што беше со солидарниот данок. Има предизвици и проблеми, но нема да отстапуваме. Сме се нафатиле на оваа работа, ќе се бориме“.

Тоа не е утеха за граѓаните бидејќи од независноста наваму се отепаа плаќајќи штети за судски спорови што ги губевме или добивавме на арбитража поради лоши договори или поради корупциски зделки испорачани во надувани цени. Ни фалеа само пресудите од Стразбур да ни го празнат буџетот.