Германското вооружување го менува балансот на моќта во Европа

Со децении, Европската унија се потпираше на непишано правило: Германија беше задолжена за економијата, а Франција за војската. Тој договор сега е минато, а улогите драматично се менуваат. Додека Германија се подготвува да стане водечка воена сила во Европа, политичката рамнотежа на континентот се ниша. Франција се бори да ја задржи релевантноста, додека во Полска, германското вооружување истовремено ги буди духовите од минатото и надежта дека оската Берлин-Варшава би можела да стане најсилниот бедем против Русија, пишува Политико.

Очекувањата од Берлин се огромни. „Каде и да одам во светот, од Балтикот до Азија, луѓето бараат од Германија да преземе поголема одговорност“, рече Кристоф Шмид, германски социјалдемократ член на одборот за одбрана на Бундестагот. „Очекувањето е дека Германија конечно ќе истапи и ќе ја усогласи својата економска тежина со својата одбранбена моќ“. Визијата за Германија со најголемата европска армија, опремена со најнова технологија, е далеку од хаотичниот Бундесвер кој со години е предмет на потсмев. Оваа нова воена моќ, заедно со политичката и економската сила, создава доминантна Германија на која остатокот од Европа ќе мора да се прилагоди.

Планот е Германија да троши 153 милијарди евра годишно за одбрана до 2029 година, што е околу 3,5 проценти од БДП и претставува најамбициозна воена експанзија на земјата од повторното обединување. За споредба, Франција планира да достигне трошење од околу 80 милијарди евра до 2030 година. Полска, пак, има намера да потроши 44 милијарди евра оваа година, или дури 4,7 проценти од БДП, најмногу во НАТО.

Ова тектонско поместување се чувствува и во Брисел. Еден функционер на ЕУ ја нарече промената во германскиот воен потенцијал „телурска“ или огромна, додека друг дипломат беше подиректен: „Тоа е најважното нешто што се случува на ниво на ЕУ во моментов“. Прашањето што циркулира во ходниците на европските институции е колку „европско“ ќе биде навистина германското градење.

Берлин гради армија, но првенствено за себе

Одговорот лежи во политиката на набавки. Берлин силно се спротивстави на идејата Европската комисија да добие поголеми овластувања во купувањето оружје и планира да се потпира на национални рамки, систематски користејќи го членот 346 од Договорот за ЕУ, кој им овозможува на земјите да ги заобиколат правилата за конкуренција и да ги фаворизираат домашните компании. Овој пристап „Германија на прво место“ веќе се спроведува во пракса.

Внатрешните документи за набавки покажуваат дека Берлин се подготвува да протурка договори за одбрана во вредност од 83 милијарди евра преку Бундестагот до крајот на 2026 година. Ова е само почеток, бидејќи долгорочната „листа на желби“ на Бундесверот тежи дури 377 милијарди евра. Исто така е значајно каде ќе одат тие пари. Помалку од 10 проценти од новите договори ќе одат кај американските добавувачи, пресврт по годините во кои Вашингтон беше клучен партнер. Речиси сите останати ќе останат во Европа, а најголемиот дел во самата Германија.

Немир во Париз

Овие случувања во Париз се следат со мешавина од скептицизам и загриженост. И покрај напорите на претседателот Емануел Макрон да ги подобри односите, недовербата кон Берлин останува длабоко вкоренета во француските одбранбени кругови. „Тоа е некаде помеѓу претпазливост и чувство на закана“, рече еден француски функционер за одбрана. „Ќе биде тешко да се работи со нив бидејќи тие ќе бидат исклучително доминантни“.

Истиот функционер додаде дека индустриската и економската моќ на Германија е исто толку голема загриженост како и самото вооружување. „Тие нема да мора да ги нападнат Алзас и Мозел“, се пошегува тој. „Можат само да ги купат“. Покрај историската вознемиреност, Французите се загрижени и за тоа каква геополитичка улога Берлин планира да игра. „Сè уште не е јасно што сака да направи Мерц“, рече еден европски дипломат. „Германија ќе мора да преземе поширока улога на меѓународно ниво, но не е јасно како“.

Тензиите дополнително се засилија од спорот околу Европските борбени авиони од следната генерација (FCAS), проект од 100 милијарди евра кој требаше да биде круната на француско-германско-шпанската соработка. Одложувањата и споровите околу поделбата на работата го натераа Берлин да истражи алтернативни опции, алармирајќи го Париз. За Франција, FCAS е клучен политички проект поврзан со нејзиното нуклеарно одвраќање. Ерик Трапиер, извршен директор на Дасо Авиејшн, отворено ги праша француските пратеници: „Не сум против проектот, но кога Германија вели дека ќе ја исклучи Франција, не ве загрижува ли тоа?“

Варшава го поздравува, но со претпазливост

Сепак, не секој го гледа германското вооружување како закана. Во Варшава, тоа се смета за неопходен и задоцнет потег. „Полска стана сјаен светилник меѓу сојузниците на НАТО во однос на воените трошоци“, рече Марек Магиеровски, поранешен полски амбасадор. „Следствено, инсистираме и другите партнери да го следат примерот. Но, ако сме сериозни во врска со колективната одбрана, не можеме постојано да велиме: „Ве молам, сите трошат повеќе за одбрана. Но, не и вие, Германија.“

Сличен прагматизам изразуваат и други полски функционери, но крвавото минато фрла долга сенка. „Гледајќи ја историјата, ситуацијата во која Германија би ја комбинирала својата економска моќ со воена сила отсекогаш предизвикувала страв“, рече Павел Залевски, заменик-министер за одбрана на Полска, додавајќи дека плановите на Германија мора да се гледаат во контекст на зајакнување на сите европски армии. Според него, зајакнувањето на Германија е природен одговор на сигналите од Вашингтон за намалување на присуството на САД во Европа. „Главните земји што го бранат источниот крило ќе бидат Полска и Германија“, забележа тој.

Сепак, сеќавањата на политиката на поранешната канцеларка Ангела Меркел кон Русија тешко се бледнеат. „Исто така, се сеќаваме на прорускиот став на Меркел“, додаде Залевски. „Ја повикуваме Германија да покаже колку силно ќе го брани меѓународниот поредок од Русија. Потребни се постојани проверки. Не забораваме ништо.“ Подемот на крајно десничарската Алтернатива за Германија (АфД) предизвикува дополнителна загриженост. „Кога размислуваме за АфД и дали ќе можат да дојдат на власт… тоа е загрижувачко“, рече еден полски функционер. „АфД е пропутинска и има програма што зборува за враќање на дел од полската територија. Не можеме да ја отвориме оваа дебата во Европа.“

Центарот на моќ се поместува кон исток

Севкупно, брзиот подем на Германија и поделените реакции на нејзините партнери потврдуваат дека центарот на моќ на Европа се поместува кон исток. Економскиот мотор на континентот станува и негов воено-индустриски мотор, додека Франција се држи до својата нуклеарна карта, а Полска се појавува како конвенционална тешкаш на источното крило на НАТО. За Брисел, ова преструктуирање е клучен тест: дали ЕУ може да го насочи овој моментум кон заеднички структури или само ќе ја продлабочи фрагментацијата на одбраната на блокот?

Засега, потезите на Берлин се сметаат за преземање контрола, а не за обид за доминација. Сепак, дури и поддржувачите признаваат дека обемот на промената е тешко да се сфати. „Може да биде застрашувачки, без сомнение“, заклучи еден дипломат од ЕУ. „Но, Германија има коалиции. Таа е во ЕУ и во НАТО – и многу може да се случи во меѓувреме.“