Тоше Проески, недовршена приказна

Иван Беќковиќ

Повторно е октомври… Го поминуваме граничниот премин Табановце и патуваме на север. Рефренот на песната „Вежи ме за себе“ и гласот на водителот доаѓаат од звучниците: „Тоше Проески, на брановите на нашето радио. Слушаме еден од најголемите хитови на овој век.“
Не сме го заборавиле. И поминаа толку многу години. Осумнаесет. Цела зрелост.
Тошe Проески се возеше во својот „Туарег“ по истиот пат, веднаш по полноќ, на тој сив 16 октомври 2007 година. И не се врати дома.
Тој само тивко влезе во Клуб 27…

Колку е тешко да се живее откако те нема.
Мајка ти се буди и сè уште ти го средува креветот…
…напишано од Марина, пеено од Оливер, а свирено од Гаро и Диран Тавитјан.

А на другиот свет, Тоше е веќе возрасен. А што се однесува до вчера, го паметиме како прекрасно момче кое се појави од живописното Крушево и го освои Балканот. Тој штотуку наполни 18 години кога го сними својот прв албум. Постарите го паметат од порано, кога испеа песна за својот дедо на влашки јазик, на детскиот фестивал „Златно славејче“. Имаше 11 години. Подоцна, како тинејџер, благодарение на преработката на „Битлси“ и победата со неа, тој се избори за својот прв фестивал – „Макфест“ во 1997 година.

„Излажавме дека има 18 години, иако имаше само 16 и пол години, бидејќи тоа беше предлогот на фестивалот“, ми вели Горан Милошески, композиторот кој ја напиша првата песна за Тоше.
„И не само тоа“, додава Горан, „јас сум човекот што го откри Тоше Проески, уште во 1995 година, кога дојде на аудиција за прилепскиот ‘Мелфест’. Уште тогаш ја забележав кармата и енергијата што ја имаше. Беше магнет за девојки, дури и кога штотуку почнуваше. Одеше во музичко училиште во Битола, а во петок знаеше како да избега од часови, да дојде во моето студио. Ако не ме најде таму, чека пред зграда, пее околу неа. Потоа снимаме за викендот, тој спие кај мене, а јас го возам до Крушево за да го оправдам пред татко му…“

Првата песна „Пушти ме“ всушност е напишана за Трајче Манев, познат македонски пејач, кој сметал дека местото треба да му се даде на помлад колега.

„Ја снимивме песната во студиото ‘Точак’. Таткото Никола се налути бидејќи мораше да плати сто марки, а немаше толку пари. Освен тоа, беше опасно лут на мене бидејќи јас бев првиот што го викаше Тоше. Претходно, тој беше Тодор Проески, што за мене беше бесмислено еден млад човек официјално да се потпише како Тодор. А во нивното влашко семејство, традиција беше машко дете да го носи името на својот дедо. Значи, неговиот татко имаше уште двајца браќа, кои им го дадоа истото име на своите синови – Тодор Проески. Дури имаше и план да им се врати старото презиме – Проја“, објаснува Милошески.

За Горан, нема сомнение дека, ако се случеше она што се случи на 16 октомври 2007 година, Тоше денес ќе беше вториот Павароти. Како сунѓер, тој апсорбираше сè што му беше интересно. Научи некои работи од Џеј, научи нешто од Аки Рахимовски, Есма го научи…

На тој „Макфест“, каде што пееше во 1997 година, толку го воодушеви првиот човек на ФИДОФ – Меѓународната организација на фестивали – што веднаш беше донесена одлука да ја прими наградата. Само што не стигна до финалето, па си замина дома порано, а наградата го чекаше до 1999 година, кога повторно запеа во Штип.

Веќе по првиот сериозен настап во Македонија, сите знаеја за еден опасен човек чија кариера е пред него. Во пролетта 1999 година, тој интензивно го снимаше својот прв албум „Некаде во ноќта“, кој беше промовиран, ако добро ме служи меморијата, на 25 мај.

Насловната песна на албумот всушност требаше да се вика „Некаде во Белград“. Текстот е напишан од извонредниот македонски текстописец Огнен Неделковски, кој напиша незаборавни стихови што го направија Тоше познат на почетокот од неговата кариера, а до крајот имаше хитови што публиката особено ги сакаше. Всушност, тие нè натераа да го сакаме Тоше. Всушност, поради него, младите луѓе од регионот научија македонски.

„Знаев дека има девојка во Белград и дека се плаши за нејзиниот живот секоја вечер, бидејќи авионите на НАТО ја бомбардираа земјата и градот. Тој не ми кажа ништо за тоа, јас едноставно знаев, и така настана текстот“, објаснува Неделковски за песната, која во финалната верзија беше насловена „После дождот доаѓа сонцето“ („Posle kiše dolazi sunce“).

Не заспивам и се молам за тебе
Радиото ми е пријател
И ако ми кажеш, ќе ме повреди повеќе
Се прашувам дали мора да биде вака
И секогаш по дождот доаѓа сонце…
___________________________________________
Понекогаш ноќе таа пишува писма
И тој ме бакнува во мислите
Упорно ја викам цела ноќ
Гласот ми како ожалостен се губи.

Слично беше и со „Тајно моја“, во која текстописецот ја опиша љубовта на Тоше од неговите средношколски денови во Битолско. „Никогаш не сум бил на Пелистер, планина над Битолско, и не знам како ‘моликa шуми’, но и нему и на публиката му се допадна“, ми вели Неделковски.

Хроничарите на музичките настани тврдат дека еуфоријата што владеела за Тошета во тоа време беше слично на она од седумдесеттите години на минатиот век, кога пееше Драган Мијалковски.

И брзо гласот за „малиот што пее добро“ стигна до Белград. Менаџерите во тоа време, момците од продукцијата „Авалон“, инвестираа многу во него, во неговата музика и образование. Набрзо албумите почнаа да се продаваат и во Србија, и сè беше како бајка.

И, како што обично се случува кога станува збор за естрадни емисии, многу луѓе почнаа да се борат за него. Имаше нови автори, песни и албуми, соработки, фестивали, Евровизија… За него се грижеше новиот менаџмент кој инсистираше Тоше да сними два албума паралелно – едниот на македонски, а другиот за регионот.

Некои ќе речат дека дури на Беовизија во 2003 година ќе ја добие својата прва, навистина голема песна. Леонтина Вукомановиќ и Жељко Јоксимовиќ ја потпишуваат „Чија си“, а ако треба да се верува на Википедија, првично беше наменета за Бојан Маровиќ.

Критичарите ќе забележат дека, бидејќи ја препознал величината на таа песна во 2003 година, ја потценил кога следно дошла „Leđa o leđa“. Иако му била понудена, не му се допаднала, па Јоксимовиќ наскоро ја вклучил во својот репертоар.

И којзнае што ќе се случеше со Тоше Проески денес ако не се случеше 16 октомври 2007 година.
Денес, Тоше би имал 44 години, веројатно би бил оженет и би имал семејство. Во секој случај, девојките сè уште би го сакале, а тој би рекол со насмевка: „Ве сакам сите“ – зборови по кои со радост се сеќаваме на него.

Без да сакам нешто друго да ја одбележи оваа приказна, освен фактографијата, треба да се запомни дека неговиот живот, особено последните години и неговото ненадејно заминување во изминатите 18 години, беа соодветно четиво за митологијата, во која теоретичарите на заговор играат голема улога.

Тој не умре – го убија; и е жив, само се криеше, уморен од сè.

Меѓу купот лаги, една приказна е на ниво на Зона на самракот. Од друга страна, некои се колнат дека било токму така. Таа вели дека во летото 2007 година, за време на посетата на светиот град Ерусалим, еден човек му се приближил, кажувајќи му дека не му останува многу живот.

Друга приказна вели дека кога се качувал по скалите на Светиот Град, се сопнал на 27-ата, и стапнувал на својата дваесет и седма година од животот – што бил уште еден знак. Затоа, по враќањето од патувањето, се чувствувал уморен и замислен.

Во секој случај, тој судбоносен, последен албум „Игри без граници“, а особено насловната песна, се она по што најмногу ќе го паметиме. Како во тој безвременски текст на Мирослав Руа, да била содржана целата вистина што го мачела и што му го одредила патот.

Да можам бар да се разбудам во свет на љубовта
Без стари долгови и тие сеништа во чекор што ме демнеат

Во летото 2006 година, една година и малку пред „збогум засекогаш“, разговарав со Тоше за животот, среќата, кариерата, девојките… Тој се двоумеше дали се со него затоа што навистина го сакаат, или поради фактот што тој е Тоше Проески.

На мојата забелешка дека неговиот животен сон се остварил, затоа што како љубител на убави автомобили сега вози „мерцедес“ што го добил од спонзор, ми се довери дека бил многу посреќен како дете, кога дома имале „половична кола“.

Половина од парите за колата ги дал неговиот татко, другата половина неговиот чичко, па едното семејство имало понеделник, среда и петок за возење, а другото вторник, четврток и сабота. Па, една недела, едниот, другата, другиот…

Како ќе го паметиме Тоше Проески денес, оние од нас што ги преживеавме овие 18 години?
Ќе го паметам како скромен човек од херојско Крушево, голем патриот и млад богобојажлив човек. Да не веруваше во тоа, немаше толку многу да се бори манастирот „Свето Преображение“ да ги отвори своите порти за сите верници на овој свет.

На почетокот на 20. век, Македонија се идентификуваше со Крушевската Република. На крајот од векот – со потомокот на познатите херои, Тоше Проески. И кругот се затвори.

Денес размислувајќи за Тоше, се сеќавам каде последен пат се видовме – на раскрсница во Скопје. Јас како патник, додека сопругата беше зад воланот. Голем автомобил застанува веднаш до нас. Тоше разговара со некого на мобилен телефон и кога нè виде го завршува разговорот, го отвора прозорецот и кажува неколку пријателски зборови: „Еј, јави ми се. Кога ќе пиеме кафе?“ И кога по толку години, како што би пеел Чола, поминуваме покрај таа уличка – за нас тоа е раскрсницата на Тоше.

Влатко Стефановски, на пример, ќе се сети на една анегдота од Рим, каде што во 2005 година се сретнале заедно на манифестацијата „Денови на македонската култура“. Тоше сакал да купи гитара, а Влатко бил тој што ја препорачал. Па заедно до продавницата…

„И знаев точно каде го носам – во продавница на Пјаца Конкордија. Пробавме неколку гитари, па му избрав ‘Фендер стратокастер’, кој не беше премногу скап. Тоше беше воодушевен и толку среќен што ја закачи на грб и продолживме да одиме. Беше многу благодарен што ја избрав гитарата за него. Тоше беше исклучително скромен, но бескрајно талентиран и ми беше многу драг. Особено затоа што беше од Крушево, а за мене Крушево е посебно место во Македонија, каде што често одам. Тоше и јас се запознавме на многу други места, вклучувајќи еден од моите концерти што ги видел во Крушево, и бил воодушевен од концертот. Но, ова беше кратка и значајна епизода, особено од овој аспект, кога него веќе го нема“, ми рече Влатко Стефановски.

Девојките што беа со него ќе го паметат како нивна голема љубов, тажна и недовршена приказна.

Во Крушево, толпа луѓе од целиот Балкан и пошироко блескаат, како да одат на поклонение – како кај Богородица во Меѓугорје – со намера да ја посетат неговата вечна куќа, неговиот манастир, но и неговиот музеј, кој го чува споменот на вечното момче кое блесна на небото како ѕвезда и исчезна во вечноста како комета. Она што го постигна во тие десет години, вистинското времетраење на неговата кариера, многумина што се занимаваат со музика не го постигнаа за половина век.

Со својата песна, како и со својата уникатност, прво ја освои Македонија и Балканот, а потоа сакаше да го освои светот. И сè отиде во таа насока кога ја сними „Арија“ со Џана Нанини и го запозна во студиото легендарниот Џеф Бек.

Но, Бог имаше други планови…

„За мене, споменот на Тоше е голема болка, неуморен сон. Влегуваше во соби во кои не требаше да влезе рано. Пред сè, ја сакаше Македонија, сакаше да пее, да свири… Поради своите обврски, страдаше за искрени пријателства. Ќе го паметам како млад човек со непоколеблива енергија и харизма, пејач кој се раѓа еднаш на сто години“, подвлекува Горан Милошески, човекот кој прв го воведе на големата сцена.

Колку е важен Тоше за мaкедонската музика и култура, покажува фактот дека неговиот живот и кариера ќе бидат прикажани во игран филм и ТВ серија, а државата ќе издвои значителни средства за нов документарец во пакетот, без оглед на фактот дека веќе се снимени неколку слични филмови на таа тема.

Медиумите објавија дека Македонската радио-телевизија е домаќин на проектот, а во копродукцијата ќе бидат вклучени и неколку национални телевизиски станици од Балканот. Финансиските средства ќе бидат обезбедени од буџетот на Македонија и надлежните министерства.

Дотогаш, песните на Тоше остануваат, а малкуте што ги снимил за време на својот живот се вистински грст бисери. И дури и оние што биле просечни, тој ги правел различни со својата уникатност.

Дали во блиска иднина, или воопшто некогаш, ќе ги чуеме и оние што ги снимил додека бил со „Авалон“, кои никогаш не биле објавени и за кои малкумина знаат, останува да се види. И да се надеваме.

И неговите сомнежи за искрената љубов… Поминаа толку многу години, а ние сè уште го споменуваме, слушаме… Некој го напиша тоа, во моментот кога ја премина границата помеѓу овој свет и оној – неговите песни станаа ветер, а неговите солзи станаа дожд.
И тој самиот е поголем и од животот и од смртта. И посакан од сите тие песни заедно. (Велике приче)