Истражување: Како изгледа економската слика на главните градови на поранешна Југославија

Во регион кој беше една земја четири и пол децении, денес шесте главни градови доживуваат различни демографски и економски трендови што го обликуваат нивниот развој. Економските гранки што доминираат во овие шест градови се силно поврзани со статусот на нивната земја во регионалната и глобалната економија.

На пример, во Љубљана и Загреб, услугите, ИТ секторот, финансиите и туристичкиот сектор го формираат ‘рбетот на растот; голем број меѓународни компании и технолошки стартапи ги избираат овие градови поради стабилноста и пристапот до пазарот на трудот на ЕУ.

Во Белград, покрај услугите и финансиите, телекомуникациите, производството и логистиката играат важна улога, но инерцијата во структурните реформи е ограничување во споредба со метрополите на ЕУ. Сараево и Скопје продолжуваат да зависат од традиционалните гранки како што се градежништвото, малите и средни претпријатија во трговијата и услугите, додека Подгорица инвестира во туризмот, транспортот и банкарскиот сектор како двигатели на растот.

Инвестициите и буџетската политика се клучни за среднорочните перспективи – Љубљана и Загреб продолжуваат да ја модернизираат инфраструктурата и да ја поддржуваат иновацијата преку фондовите на ЕУ, што им дава компаративна предност. Белград е фокусиран на развој на ИТ кластери и зајакнување на производствените капацитети, но без големи инвестиции во образованието и истражувањето, тешко може да го стигне регионот на ЕУ.

Сараево и Скопје мора да ги решат демографските предизвици и емиграцијата на работната сила, што директно влијае на капацитетот на домашната економија за развој и диверзификација.

Гледајќи на среден рок, трендовите укажуваат на растечка нерамнотежа помеѓу главните градови на земјите-членки на ЕУ и оние надвор од Унијата. Љубљана и Загреб би можеле дополнително да ја зајакнат својата улога како регионални центри за иновации и инвестиции, додека Белград има потенцијал како мост помеѓу ЕУ и пазарот на Западен Балкан.

Платите се повисоки, но и трошоците

Како по правило, сите набљудувани главни градови бележат нешто повисоки просечни плати во споредба со просеците на државно ниво, но и трошоците за живот се повисоки во нив, и обично во поголем процент во споредба со споменатите зголемувања на платите.

Според најновите достапни податоци на Републичкиот завод за статистика, просечната нето плата во Белград за ноември 2025 година изнесувала 139.234 динари (приближно 1.175 евра), што е повеќе од националниот просек за повеќе од 27 илјади (111.987, односно 953 евра).

Во Хрватска, просечната нето плата во октомври изнесувала 1.668 евра, според податоците од градскиот завод за статистика. Во Северна Македонија, платата е малку под 720 евра.

Во Црна Гора, просеците за градовите и општините последен пат беа објавени во јуни. Највисока просечна нето заработка е забележана во Тиват (1.179 евра), Зета (1.139 евра) и Подгорица (1.061 евра). Секторите со највисоки плати се финансии и осигурување (1.624 евра), снабдување со електрична енергија, гас и климатизација (1.440 евра), како и бизнис со недвижности (1.345 евра). Во времето на тоа објавување, националниот просек беше 1.010 евра.

Демографски податоци

Последниот традиционален попис на населението (според класичниот метод) во Словенија беше одржан во 2002 година. После тоа, оваа земја премина на сосема нов систем, спроведувајќи пописи исклучиво врз основа на податоци од различни административни регистри и бази на податоци, со што се избегнува традиционалното попишување на терен. Според податоците на SURS, градската општина Љубљана имала 297.575 жители во 2024 година.

Загреб е најголемиот град во Хрватска, со 767.131 жители во урбаната област, врз основа на резултатите од пописот од 2021 година, со најсилен раст на нивниот број во земјата, која, исто како Србија, Северна Македонија и Босна и Херцеговина, се соочува со голем одлив на население.

Во Србија, последниот попис е спроведен во 2022 година, а според него, Белград има регистрирано население од 1.685.563 жители (околу 1,2 милиони во таканаречената метро област), што го прави убедливо најголемиот главен град од сите шест држави создадени со распадот на поранешна Југославија.

Во Босна и Херцеговина, Сараево е сигурно најголемиот град – приближно 275.524 жители живеат во неговите административни граници, додека пошироката област на Сараевскиот кантон имала 413.593 жители според пописот од 2013 година.

Според пописот на Северна Македонија од 2021 година, во Скопје живеат 526.502 жители, додека во истата година е утврдено дека главниот град на Црна Гора, Подгорица, има 179.505 жители, што е околу 30 проценти од вкупното население.

Белград како најголем економски центар и мотор на растот на Србија

Белград е најголемата економска сила во Србија, одговорна за значителен дел од националниот БДП и најголем број вработени во земјата, со големи државни и приватни компании кои ги обликуваат индустриските текови.

Никој нема да биде изненаден од фактот дека Белград е и најголемиот економски центар во регионот. Врз основа на податоците од последната извештајна година (2024) обезбедени од компанијата за кредитен рејтинг CompanyWall, во главниот град на Србија се регистрирани 83.799 правни лица, што е приближно четири илјади повеќе од претходната година (79.619).

Вкупниот број на вработени, исто така, се зголеми – од 710.173 во 2023 година на 728.150 во 2024 година.

Во однос на дејностите, најголемиот број правни лица во Белград работат во неспецијализирана трговија на големо (5.367), дејности на други организации базирани на членство (4.821), консултантски дејности поврзани со деловно и друго управување (3.778), дејности на ресторани и мобилни угостителски објекти (3.553), како и во компјутерско програмирање (3.127).

Компанијата со најголем приход, чие седиште е на територијата на српскиот главен град, е Електродистрибуција Србија (ЕПС) со 3,9 милијарди евра (3.919.082.100), што е за 10,6 проценти помалку од претходната година. ЕПС а.д. е исто така најголемиот работодавач, со 19.203 работници на крајот од 2024 година.

Во однос на профитот, најуспешна белградска компанија беше Рајфајзен банка, со 249.397.650 евра, ако се вклучи и финансискиот сектор.

Заедно, сите правни лица од Белград со годишни извештаи доставени до ГПС остварија 98,7 милијарди евра приходи (98.684.064.337) и 5,07 милијарди евра профит (5.072.341.274,50) во текот на 2024 година. Интересно е што нивните приходи се зголемија за приближно 8,5 проценти на годишна основа, но дека нивниот профит се намали за приближно девет проценти во истиот период.

Кога се споредуваат податоците од годишниот извештај на Агенцијата за деловни регистри за вкупниот приход на компаниите на ниво на целата земја (околу 170 милијарди евра) и вкупниот приход на претприемачите кои поднеле извештаи (околу 12,7 милијарди евра), се заклучува дека Белград сочинува повеќе од половина од српската економија во однос на паричниот оптек.

Загреб, како економско и деловно срце на Хрватска, покрива голем дел од економските активности на земјата – компаниите со седиште во Загреб генерираат голем дел од вкупниот профит и приход на хрватските компании, а градот е клучен и во извозот на стоки и услуги. Точно 57.420 деловни субјекти работеле во главниот град на Хрватска во 2024 година, што исто така е зголемување во споредба со 53.865 (+6,5 проценти) една година претходно, според податоците од CompanyWall.

Според бројот на регистрирани компании во Загреб, најактивните активности се консалтинг поврзан со бизнис и друго управување (3.666), активности на други организации-членки (3.076), неспецијализирана трговија на големо (2.899), друго компјутерско програмирање (2.553) и изградба на станбени и нестанбени згради (2.507).

Сепак, меѓу водечките компании со седиште во Загреб се членови на енергетскиот, телекомуникацискиот и прехранбениот сектор – ИНА (нафта и гас), Хрватски Телеком, Агрокор, Атлантик Група, Дукат и Подравка, кои доминираат на пазарот и регионалната трговија.

Групацијата Фортенова е најголемиот корисник, со 215.599.257 евра во 2024 година.

Вкупниот приход на загрепската економија, врз основа на доставените годишни извештаи, изнесуваше 128,6 милијарди евра (128.602.635.696), а профитот беше 5,6 милијарди евра (5.579.986.346), со раст од година во година.

Сараево и Скопје – предизвици на трансформацијата на индустријата и услужниот сектор

Сараево и Скопје се соочуваат со специфични структурни предизвици. Економијата на Сараево, иако најсилна во БиХ, сè уште балансира помеѓу историските индустриски капацитети и услужните сектори како што се телекомуникациите, финансиите и туризмот. Компании како што се БХ Телеком, Босналијек и Енергопетрол остануваат клучни актери во кантоналната економија, но регионалните тешкотии во водењето бизнис и бавната фискална реформа го забавуваат забрзаниот раст.

За Сараево, пресметката е малку покомплицирана, имајќи ја предвид суштинската поделба на градот, па така вкупните приходи во неговиот западен дел изнесуваат 7.589.582.149 евра, а профитот 466.588.529 евра, додека во многу помалото Источно Сараево, приходите изнесуваа само 50.359.765, а профитот 6.370.420 евра.

Скопје, како главен град на Северна Македонија, игра значајна улога во услугите, транспортот и малите производствени фирми, но останува пазар со помал интензитет на инвестиции во споредба со Љубљана или Загреб, што ја забавува продуктивноста и заработката на среден рок.

Во Скопје, вкупните приходи изнесуваа 998.545.692 евра, а профитот 310.330.049 евра, за вкупно 10.873 опфатени правни лица. Најголем заработувач и добитник е НЛБ банка, со 132.275.204,50 евра приход и 53.423.362,50 профит.

Подгорица и потенцијалот на туристичкиот и услужниот сектор

Подгорица, главниот град на Црна Гора, е центар на финансискиот, осигурителниот, банкарскиот, консултантскиот и градежниот сектор во земјата, со акцент на услугите и туризмот како двигатели на растот. Економијата на услуги доминира во деловното опкружување и ја поттикнува миграцијата на населението од руралните средини во градот, што го подобрува локалниот пазар на трудот и потрошувачката.

И покрај ова, Црна Гора сè уште се соочува со ограничувања на фискалниот простор и побавно привлекување на големи инвестиции, што може да го ограничи забрзаниот раст на среден рок доколку не се подобри институционалната рамка и конкурентноста во надворешната трговија.

Во Подгорица работеле 12.366 правни лица, кои во 2024 година оствариле приходи од 9.303.362.109 евра и 660.020.959 евра профит.

Најголемиот заработувач доаѓа од трговскиот сектор, 368.919.219 евра, додека најголема добивка остварила Црногорска комерцијална банка, со 60.091.699 евра.

Највисоки приходи во Љубљана

Љубљана е веројатно најразвиениот урбан и економски центар меѓу главните градови на поранешна Југославија. Во главниот град на Словенија работат голем број компании, а меѓу најважните се Петрол, мултинационална нафтена и дистрибутивна компанија, и домашни банки и телекомуникации кои придонесуваат за БДП и вработеноста на републиката (и градот).

Во 2024 година, во Љубљана работеле 33.444 економски субјекти, со годишен раст од 6,9 проценти, во споредба со 31.449 во 2023 година. Нивните вкупни приходи достигнале речиси 130 милијарди евра (129.955.366.192), со 5,07 милијарди евра профит (5.074.909.642).

Во главниот град на Словенија, консултантски активности (2.543) и здруженија (1.719) се најбројни, но секако најголем придонес во економијата има претходно споменатиот Петрол, регионалниот енергетски гигант, со 4.688.016.000 евра приходи и 130,5 милиони евра профит (130.512.000), со 2.926 вработени.

Петрол е прв по приходи меѓу бизнисмените, а втор по профит, додека дистрибутерот на електрична енергија HSE е на прво место по профит, со 210.490.452 евра.

(Извор: Бизнис.рс)