Единаесет земји од ЕУ бараат да се укине ветото во надворешната политика

Единаесет земји членки на Европската унија бараат да се разгледа можноста одлуките во надворешната политика да се носат со квалификувано мнозинство наместо со едногласност, со цел да се надминат „опструктивните“ вета кои во последните години го блокираат дејствувањето на ЕУ.

Австрија, Данска, Белгија, Финска, Франција, Германија, Луксембург, Холандија, Романија, Шпанија и Шведска потпишале заедничко писмо до високиот претставник на ЕУ за надворешна политика, Каја Калас, објави „Еуроњуз“.

„Културата на консензус во Унијата е важен извор на нејзиниот легитимитет. Затоа продолжуваме да се стремиме кон консензус секогаш кога тоа е можно“, се наведува во писмото.

„Но, исто така мора да обезбедиме оваа култура на консензус да поттикнува заедничко дејствување, наместо да го попречува – во спротивно ќе имаме легитимитет, но нема да имаме сила“, предупредуваат земјите.

Германија, најголемата земја членка на ЕУ, е меѓу водечките поддржувачи на реформата на начинот на кој Унијата носи одлуки во надворешната политика.

„Надворешното дејствување на Унијата се соочува со фундаментално променета средина, обележана со стратешка конкуренција, зголемена нестабилност и обиди за поткопување на меѓународниот поредок заснован на правила“, се наведува во документот, кој е испратен и до земјите што не го потпишале.

Авторите нагласуваат дека способноста на ЕУ да ги брани своите вредности и интереси зависи од можноста брзо и ефикасно да ја искористи својата заедничка политичка, економска и дипломатска тежина.

Во моментов, одлуките во надворешната политика на ЕУ се носат со едногласност, што значи дека само една земја може да ги блокира останатите 26.

Слични ситуации се појавуваа повеќепати во текот на 16-годишното владеење на поранешниот унгарски премиер Виктор Орбан. Пред да ја загуби власта во април, тој редовно го користеше правото на вето за да издејствува отстапки и да ги наметне своите интереси.

На почетокот на годинава Орбан предизвика без преседан криза откако ненадејно блокираше заем од 90 милијарди евра за Украина, кој претходно бил договорен од европските лидери. Неговата одлука била поврзана со одделен спор со Киев околу нафтоводот „Дружба“.

Врз основа на искуството од годините на владеење на Орбан, 11-те земји предлагаат пет принципи за подобрување на заедничката надворешна политика на ЕУ:

1. Почитување на принципите на лојална соработка и заемна солидарност;
2. Поширока употреба на конструктивното воздржување наместо вето;
3. Избегнување поврзување на одлуките од надворешната политика со прашања кои немаат суштинска врска со нив;
4. Разгледување на можностите предвидени во европските договори за преминување од едногласност кон квалификувано мнозинство;
5. Наведување „образложени витални причини“ при спротивставување на ваква промена.

„Правната рамка за сите пет принципи веќе постои. Единствено од нас зависи дали ќе ги примениме и на тој начин ќе ја придвижиме напред нашата надворешна политика“, наведуваат потписниците на писмото.

Можноста за активирање на таканаречената „премостувачка клаузула“ според член 31, која овозможува преминување од едногласност кон квалификувано мнозинство, одамна е предмет на дебати во Брисел. Темата доби особена актуелност по почетокот на руската војна против Украина.

Промената би можела да се применува во одделни случаи, наместо да биде воведена одеднаш за сите одлуки во надворешната политика.

Поддржувачите сметаат дека тоа ќе го забрза процесот на донесување одлуки и ќе спречи непотребни вета. Противниците предупредуваат дека со тоа може да се ослаби демократскиот легитимитет. Помалите земји членки го гледаат правото на вето како последна гаранција за заштита на своите позиции и интереси во однос на поголемите држави.

Главната пречка е тоа што самото преминување кон квалификувано мнозинство бара едногласно одобрување. Така, земјите кои сакаат да го задржат правото на вето можат да го блокираат неговото ограничување. Во заедничкото писмо се бара „суштинска“ консултација кога ќе се појави спор, со цел да се постигне компромис.

Иницијативата за промена на механизмот за донесување одлуки во надворешната политика на ЕУ доби дополнителен замав по губењето на власта на Орбан. Дел од европските претставници го гледаат сегашниот момент како можност за реформа, која би можела да биде пропуштена доколку тврдокорната евроскептична политичарка Марин Ле Пен победи на претседателските избори во Франција следната година.

Германија и Франција предложиле и план за зајакнување на улогата на Каја Калас, кој истовремено би ја ставил под директно раководство на претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен.