Апсења, судски битки и поделена опозиција: Кој може да го запре Ердоган?

Пресметките околу можни предвремени избори го преобликуваат политичкиот пејзаж во Турција. Пред само две години, турската опозиција постигна историски успех на локалните избори. Денес, сепак, водечката опозициска сила е поделена, а Екрем Имамоглу – најсериозниот политички ривал на претседателот Реџеп Таип Ердоган – е во затвор и може да му биде забрането да се кандидира на следните претседателски избори. Така, битката против Ердоган стана и борба за тоа кој ќе ја предводи јавната желба за промени.

 Кој би можел да го замени Имамоглу како главен кандидат на опозицијата? Дали опозицијата има шанси против Ердоган ако настапи поделена? И дали трката би можела да се реши уште пред денот на изборите – во зависност од тоа кој ќе ја олицетвори желбата за промени и дали воопшто ќе му биде дозволено да учествува?

Во мај, судот го отстрани Озгур Озел од функцијата претседател на Републиканската народна партија (ЦХП/CHP), поништувајќи го неговиот избор на партискиот конгрес во 2023 година и враќајќи го на чело поранешниот лидер Кемал Киличдароглу. Озел ја напушти долгогодишната партија и, заедно со 90 други пратеници, ја основаше „Новата партија“. Така, новата партија веднаш стана најголема опозициска сила во парламентот со  со вкупно 91 пратеник од 600 пратенички места, додека на ЦХП ѝ останаа само 44. Стотици градоначалници исто така преминаа во партијата на Озел, а во август, сменетиот градоначалник на Истанбул, Екрем Имамоглу, јавно ја изрази својата поддршка за неа.

Токму Имамоглу ѝ ги нанесе најтешките изборни порази на владејачката Партија на правдата и развојот во најголемиот турски град и се наметна како најсилен политички ривал на Ердоган. Од март 2025 година, тој се наоѓа во затворот „Силиври“, соочен со обвиненија во голем случај на корупција. Неговата универзитетска диплома беше поништена непосредно пред неговото притворање, а поседувањето диплома за високо образование е уставен услов за претседателските кандидати.

На 11 септември 2026 година, судот го осуди Имамоглу на дополнителни две години и еден месец затвор во посебен случај поврзан со навреда на јавен службеник, применувајќи одредба што би можела да доведе до забрана за извршување политичка функција. Опозицијата и организациите за човекови права предупредуваат дека бројните правни постапки против нејзините претставници претставуваат обид да се елиминираат вистинските ривали на оние што се на власт. Доколку на Имамоглу му се забрани учество на претседателските избори, најчесто спомнуваната алтернатива е градоначалникот на Анкара, Мансур Јаваш. Тој има потенцијал да привлече гласачи од различни политички групи.

Редовните претседателски и парламентарни избори се закажани за 14 мај 2028 година. За предвремени избори се потребни 360 гласови во парламентот, а владејачката коалиција сама по себе нема такво мнозинство. Влогот е особено голем: доколку парламентот ги помести изборите порано во рамките на тековниот мандат, уставот му дозволува на Ердоган повторно да се кандидира за претседател.

Ова ги претвора недостасувачките гласови во алатка за политичко пазарење. Прокурдската Партија за еднаквост и демократија на народите (ДЕМ) добива особено значење. Заедно со владејачката партија, таа го поддржа клучниот закон со кој се воспоставува правна рамка за разоружување и распуштање на Курдистанската работничка партија (ПКК). Законот беше усвоен во август со 468 гласа.

Поддршката за ова прашање не подразбира автоматски изборна коалиција. Сепак, таа покажува дека гласовите на ДЕМ би можеле да бидат одлучувачки во однос на закажувањето предвремени избори, потенцијалните уставни измени или вториот круг од претседателските избори.

Притисокот врз домаќинствата е уште еден значаен елемент на политичката слика. Официјалната годишна инфлација достигна 31,51% во август. Сепак, искуството од изборите во 2023 година покажа дека високите цени и економското незадоволство сами по себе не гарантираат пораз за Ердоган. Двете лица споменати во извештајот се искусни турски новинари кои ја продолжуваат својата професионална работа во странство поради силниот притисок врз слободните медиуми и новинарите во нивната земја. Тарик Торос е роден во Тарсус во 1972 година. Работел како репортер, уредник и телевизиски раководител во медиумски куќи како што се Samanyolu TV, TGRT, Habertürk, Akşam, Kanaltürk и Bugün TV. Како главен уредник на Bugün TV, тој бил сведок на присилниот прекин на емитувањето на програмата на каналот во октомври 2015 година, откако администратори назначени од судот ја презеле контролата врз медиумската групација „Коза Ипек“ (Koza İpek). Во јули 2016 година, Торос објавил дека се сели во странство со своето семејство откако против него бил издаден налог за апсење – потег што го опишал како произволен и политички мотивиран. Денес, новинарот живее и работи во Лондон како водител, уредник и политички коментатор.

„Ердоган е лидер кој сака сам да си ги избира противниците. Мислам дека тоа е една од причините поради кои е на власт веќе 24 години“, изјавил Торос за BGNES. „Кога некој човек владее со земјата речиси четврт век, тоа не е само затоа што луѓето постојано го избираат. Политичкиот систем, исто така, го прави изборот на алтернативен кандидат исклучително тежок.“

Според него, Ердоган ќе распише избори само кога ќе биде сигурен во две работи: дека може да влијае врз тоа кој ќе биде неговиот главен ривал и дека ги обезбедил условите неопходни за победа.

„Тој одлучува за тајмингот и условите на изборите. Тој оди на избори кога знае кои ќе бидат неговите противници и кога политичката клима му оди во прилог“, рече Торос.

Тој смета дека за Имамоглу ќе биде тешко да задржи реални шанси за кандидатура, дури и ако продолжи да влијае врз опозицијата од затвор.

„Владата се обидува политички да го уништи додека го држи зад решетки“, изјави новинарот.

Според него, притисокот врз Имамоглу би можел да се засили како што се приближуваат изборите, вклучително и преку ограничувања на неговата можност за комуникација со јавноста.

Левент Кенез е роден во 1978 година во Маниса и дипломирал политички науки и меѓународни односи на Универзитетот Богазичи. Работел како уредник во „Заман“ и како главен уредник на весникот „Мејдан“. По обидот за државен удар во јули 2016 година, Кенез бил краткотрајно приведен, а по неговото ослободување бил издаден нов налог за апсење. Тој ја напуштил Турција и добил статус на бегалец во Шведска. Денес живее во Стокхолм и работи како уредник за истражувачката платформа „Нордик монитор“ (Nordic Monitor). Во 2021 година, Врховниот суд на Шведска го отфрли барањето на Анкара за екстрадиција, пресудувајќи дека предметните новинарски активности не претставуваат кривично дело според шведскиот закон и дека постои ризик од прогон доколку тој биде вратен во Турција.

„Кога зборуваме за избори и политички партии во Турција, не зборуваме за целосно демократска држава. Медиумите се главно под контрола на владата, а опозицијата се соочува со огромен притисок од правосудниот систем“, изјави Кенез за БГНЕС.

Тој го опиша судското маргинализирање на Озел како дел од стратегија за разбивање на најголемата опозициска сила.

„Кога ќе се појават внатрепартиски конфликти, вниманието се префрла од проблемите на земјата кон внатрешните судири.Целта е да се свртат членовите на партијата едни против други“, рече Кенез.

Според него, планот успеал да ја подели опозицијата, иако не на два еднакви дела, бидејќи мнозинството пратеници и поддржувачи застанале на страната на „Новата партија“. Кенез не очекува формална соработка меѓу новото раководство на ЦХП (CHP) и фракцијата на Озел, иако ја допушта можноста дека, на претседателските избори, некои гласачи би можеле да се обединат околу кандидатот со најголеми шанси за победа. Тој го посочи Мансур Јаваш како најочигледна алтернатива на Имамоглу, но предупреди: „Секој кандидат способен да го победи Ердоган би можел да биде блокиран од правосудниот систем или со други средства“.

„Економијата останува најважниот показател. Сепак, опозицијата треба да им даде надеж на луѓето дека може да ја поправи ситуацијата штом ќе дојде на власт. Досега, таа не успеа во тоа“, додаде новинарот.

Според него, Ердоган би можел да изгуби доколку гласањето е доволно фер, но исходот ќе зависи од неговиот противник, излезноста на гласачите и условите под кои се одржуваат изборите:

„Во земји како оваа, гласањето е важно. Но, уште поважно е кој ги брои гласовите.“ (Преземено од  БГНЕС)