ОБСЕ ја води „генерал“ место „секретар“, сега има амбиција да ги води ОН!


Турскиот дипломат Феридун Синирлиоглу има амбиција да застане на чело на ОН. Сепак, истражувањето на  „Der Standard“ укажува на неговиот тежок стил на раководење и на потенцијалните обиди за реинтерпретација на опсегот на неговите овластувања и мандат.

Во седум рунди неофицијални гласања за позицијата генерален секретар на ОН, моќните земји-членки постојано се блокираа меѓусебно и  ниту еден кандидат не беше прифатлив за сите пет сили што имаат право на вето – Москва, Вашингтон, Пекинг, Париз и Лондон.Кон крајот на октомври Турција се обиде со нов потег, изненадувачки извлекувајќи го како нов кандидат генералниот секретар на ОБСЕ, Синирлиоглу.

Тој важи за кариерен дипломат, доверлив човек на претседателот Реџеп Таип Ердоган, поранешен министер за надворешни работи во технократска влада и поранешен амбасадор на својата земја при ОН во Њујорк., Неговата официјална кандидатура е веќе поднесена и ако биде избран, тоа би претставувало круна на неговата долга дипломатска кариера.

Но, начинот на кој Синирлиоглу моментално ја извршува својата функција генерален секретар на ОБСЕ  наидува на сериозни критики, како што открива истражувањето на „Der Standard“. Турскиот дипломат е на чело на најголемата светска регионална безбедносна организација од декември 2024 година. Организацијата за безбедност и соработка во Европа (ОБСЕ), со седиште во Виена, се занимава со прашања кои опфаќаат сè – од контрола на вооружувањето и спречување конфликти, до економија, животна средина, набљудување на избори и човекови права. Таа служи како единствена платформа за редовна дипломатска размена меѓу Западот и Русија.

Попушта клучни состаноци, игнорира правила 

Според критиките, Синирлиоглу се однесува во ОБСЕ повеќе како „генерал“ отколку како „секретар“. Ова е особено впечатливо со оглед на тоа што ОБСЕ е една од ретките меѓународни организации каде што улогите би требало да бидат обратни, бидејќи земјата што моментално претседава со организацијата го врши политичкото раководење со неа. Сведоштва на повеќе од десетина дипломати и поединци од професионалното опкружување на Синирлиоглу укажуваат  дека тој не само што ги игнорира неформалните норми, туку и не присуствува на важни состаноци.

На пример, уште од 2004 година, експлицитно е пропишано дека генералниот секретар „придонесува кон подготовката на состаноците на Тројката на ОБСЕ (…) и учествува на овие состаноци“. Тројката – тело составено од претставници на претходната, тековната и следната земја-претседавач – ја обезбедува оперативната способност и континуитетот на организацијата преку советување на претседавачот. Сепак, се чини дека Синирлиоглу често ги пропуштал овие состаноци, одлучувајќи наместо тоа да го испрати својот шеф на кабинет да присуствува на негово место. 

Исто така,  Синирлиоглу ги одбивал поканите од земјите-членки на ЕУ за нивните координативни состаноци, одлучувајќи наместо тоа да ги повика амбасадорите на тие земји во својата канцеларија – веројатно водејќи се од логиката дека, на крајот на краиштата, тој е генералниот секретар. Се чини дека неговиот пристап е поинаков кога станува збор за амбасадори од земји кои не се членки на ЕУ – особено оние што претставуваат големи сили или држави кои тој ги смета за релевантни за безбедносната политика.

Понатаму, според дипломати во ОБСЕ – и во целосна спротивност со неговите претходници – 70-годишникот честопати не присуствува лично на неделните состаноци на Постојаниот совет. Станува збор за тело во кое амбасадорите од 57-те држави учеснички во ОБСЕ се состануваат секоја недела во палатата Хофбург во Виена. Таму тие водат политички дебати и со консензус носат важни одлуки, како што се продолжување на мандатите на мисиите или одобрување на буџетот на ОБСЕ. Дипломати  изјавија дека Синирлиоглу присуствува лично само кога зборува некој министер – поканет од претседавачот – или кога тој самиот има важна точка на дневен ред за која треба да говори. Во спротивно, тој испраќа свои заменици од Секретаријатот на ОБСЕ.

Одбиен потпис

Иако генералниот секретар на ОБСЕ има политичка улога, таа во суштина е ограничена на давање политичка поддршка на претседавањето со ОБСЕ, кое се менува на годишно ниво. Ова може да опфаќа патувања или средби со министри, како и издавање рани предупредувања кога ќе се појават конфликти во регионот на ОБСЕ.

За разлика од ОН, ОБСЕ  ја доделува главната политичка лидерска улога на земјата што во моментов претседава со организацијата. „Претседавачот“ – актуелниот министер за надворешни работи – ја сноси целокупната политичка одговорност, дејствува како надворешен претставник на организацијата и е задолжен за именување на шефовите на мисиите. Според одлуката на Министерскиот совет на ОБСЕ од 2004 година, генералниот секретар, во својство на „главен административен службеник“, има ограничена улога: изготвување договори за вработување, ставање дополнителен потпис на одлуките за именување на шефовите на мисиите и информирање на именуваните лица за важечките правила и прописи. Овој дополнителен потпис од страна на генералниот секретар никогаш не се толкувал како вето; напротив, тој отсекогаш се сметал за обична формалност – административен чекор во рамките на процесот на именување.

Но, тогаш се појави Синирлиоглу. Тој одби да потпише едно именување – потег за кој бројни дипломати во ОБСЕ сметаат дека можеби претставува злоупотреба на службената положба, спротивно на утврдените правила. Случајот се однесуваше на раководењето со Мисијата на ОБСЕ во Молдавија. Во 2025 година, со ОБСЕ претседаваше министерката за надворешни работи на Финска, Елина Валтонен. И покрај добрите билатерални односи со Турција, меѓу неа и генералниот секретар постоеја одредени несогласувања во врска со поделбата на улогите.

Според документите, за оваа позиција, за време на финското претседавање со ОБСЕ во 2025 година, била избрана данската државјанка Лисбет Пилегард. Како експерт за демократија и посредување, таа била избрана пред шест други кандидати во текот на постапката. По три круга интервјуа и тестирања, нејзин последен противкандидат бил државјанин на САД. Сепак, по одлуката во корист на Пилегард, Секретаријатот на ОБСЕ ненадејно го запре процесот. И по неколкумесечно чекање, договорот за вработување никогаш не беше изготвен.

Размената на електронски пораки, во која увид имал весникот, открива дека подоцна настанал спор помеѓу Финска – како земја претседавач – и Секретаријатот, во врска со опсегот на овластувањата на генералниот секретар. Секретаријатот тврди дека не може да се изврши именување спротивно на изречната волја на генералниот секретар, бидејќи тој е должен да го потпише договорот. Финска, пак, смета дека тоа всушност би му дало на генералниот секретар де факто право на вето – овластување кое никогаш не било предвидено.

Иако никогаш јавно не коментираше, Синирлиоглу во внатрешната комуникација јасно стави до знаење дека ја одбива данската кандидатка „недвосмислено, поради сериозни сомнежи во врска со нејзината соодветност за таа позиција“. Тој одби средба за дискусија по ова прашање со лицето номинирано од Финска. На прашањето од весникот кои конкретни забелешки биле изнесени во врска со Пилегард, портпаролот на ОБСЕ само изјави дека „процесите на регрутирање се непристрасни и доверливи“, па затоа „не можат да коментираат детали за поединечни случаи на вработување“. Сепак, организацијата продолжува да се придржува до толкувањето на Синирлиоглу за правилата за именување – иако во сопствените прописи на ОБСЕ стои: „Именувањето на шефовите на мисиите на ОБСЕ е во надлежност на претседавачот во функција“.

Негирање

Сега само Синирлиоглу ги знае вистинските причини поради кои ја одбил Пилегард. Сепак, во приватни разговори, некои дипломати шпекулираат дека тој можеби не сака прогресивна европска жена на таа позиција. Пошироко гледано, тие сугерираат дека тој повеќе се грижи за интересите на големите сили, отколку за грижите и интересите на помалите држави.

Портпаролот на ОБСЕ го оспорува ова. Како прво, тие напоменуваат дека во текот на целата своја кариера, Синирлиоглу „конзистентно се залагал за жени на раководни позиции и за еднакви можности, поддржувајќи го напредувањето на жените на високи функции во секоја организација и институција каде што служел“. Всушност, според дипломатите, тој во почетната фаза од процесот на селекција ѝ дал предност на американска кандидатка пред данската номинација.

Понатаму, портпаролот на ОБСЕ нагласува дека генералниот секретар одржува „конструктивни работни односи со делегациите на сите држави учеснички во ОБСЕ“ и редовно ги информира за своите активности и активностите на Секретаријатот, „вклучително и преку неделни извештаи до Постојаниот совет“. Синирлиоглу „редовно се среќава со делегациите и претставниците на државите учеснички“. Канцеларијата на Генералниот секретар функционира „според политиката на отворени врати и така ќе продолжи и во иднина“.

Позицијата ја доби Американец

Ова беше само делумно одразено во процесот на селекција. И покрај сите обиди да се разјаснат правилата, Синирлиоглу остана непоколеблив. Донекаде изнервирани и чувствувајќи се заобиколени, Финците – постапувајќи според сопственото толкување на прописите – едноставно го објавија именувањето на Пилегард и ги известија сите членки на ОБСЕ за својата одлука. Според дипломатските стандарди, Хелсинки преземаше значителен ризик. Сепак, на крајот, договорот и ангажманот за Пилегард не се реализираа, бидејќи потписот на Синирлиоглу никогаш не беше добиен.

Она што е јасно, сепак, е дека Швајцарија – која претседавањето со ОБСЕ го презеде во јануари 2026 година – повторно го огласи работното место. На таа позиција сега се наоѓа Американецот Кристофер В. Смит. Тој е еден од единаесетте мажи кои во моментов раководат со теренските мисии на ОБСЕ. Само канцеларијата во Душанбе, главниот град на Таџикистан, ја води жена.

Преседан?

Според долгогодишните набљудувачи на ОБСЕ, „повторното толкување“ на правилата на организацијата од страна на Синирлиоглу ја стави Швајцарија во дилема. Како, тогаш, да постапат? Дали да продолжат да функционираат без шеф на мисијата, или да заземат прагматичен пристап и да започнат нов процес на регрутирање?

Швајцарското претседателство се одлучи за втората опција – веројатно свесно за фактот дека, за 2027 година, сè уште не успеале да најдат земја-претседавач за која сите земји-членки – со оглед на нивните различни геополитички интереси – би можеле едногласно да се согласат. Долготрајниот застој би можел да доведе до тоа ОБСЕ, како целина, уште повеќе да западне во хаос. Сепак, со прифаќањето на де факто ветото на Синирлиоглу, Берн можеби постави опасен преседан.

А, каква е ситуацијата внатре во организацијата? И поранешни и сегашни вработени во ОБСЕ наведуваат дека Синирлиоглу ретко се појавува во Секретаријатот на ОБСЕ, лоциран на улицата „Валнерштрасе“ во Виена. Наводно, тој поминал низ зградата за да се претстави само на самиот почеток од својот мандат. За разлика од неговите претходници, тој ретко иницира редовна комуникација со вработените. Понатаму, се вели дека е исклучително тешко директно да се разговара со него за одредени прашања, бидејќи тој речиси сè – вклучително и клучните координативни состаноци – му препушта на својот шеф на кабинет, кој исто така е турски државјанин.

Всушност, Секретаријатот на ОБСЕ во Виена, со своите околу 400 вработени, се одликува со релативно рамна организациска структура, без крута хиерархија. Според сегашни и поранешни вработени, моралот во Секретаријатот на ОБСЕ е веќе на многу ниско ниво по кратењата на буџетот – кои главно произлегоа од барањата на САД. По петгодишен застој, буџетот на ОБСЕ конечно беше одобрен во март, но е намален за 10 отсто во споредба со буџетот за 2021 година. Како резултат на тоа, некои вработени ги загубија своите работни места, додека на други им беа намалени платите. И покрај овие значителни кратења, Синирлиоглу, наводно, не презел никаква иницијатива лично да разговара со вработените. Некои од неговите претходници одржуваа отворени состаноци со персоналот за да се осврнат на растечкото незадоволство и да овозможат директен дијалог; Синирлиоглу, сепак, сè уште нема направено такво нешто.

Како и да е, премин во ОН во Њујорк во моментов изгледа малку веројатен: во осмото неофицијално гласање  спроведено од Советот за безбедност на 5 ноември, Синирлиоглу доби само три гласа „за“, осум „против“ и четири воздржани. Во меѓувреме, неговиот тригодишен мандат како генерален секретар на ОБСЕ трае до декември 2027 година. (Дер Стандард)