Илјадници Руси погодени од пропаѓањето на „Алта банка“

Утрото на 31 октомври, Александра Јакушева очекувала достава во „Аудиторија“ – книжарница, кафуле и простор за настани што таа ги води во главниот град на Србија – за забавата по повод Ноќта на вештерките што требало да се одржи таа вечер. Кога пристигнала доставата, таа со изненадување открила дека нејзината банкарска картичка не функционира. Всушност, нејзината банка, „Алта“, целосно престанала со работа. Вработените во „Аудиторија“ успеале некако да соберат доволно готовина за доставувачот, кој одбивал да ја предаде стоката додека не му биде платено.

„Беше хаотично, а можеби и малку смешно кога ќе се погледне наназад“, изјави таа за „Москоу тајмс“ (The Moscow Times), „но во тој момент воопшто не беше смешно“.

Јакушева е една од илјадниците Руси погодени од пропаѓањето на „Алта банка“ – финансиска институција што беше популарна меѓу бројната заедница на руски емигранти во оваа балканска земја, сè додека Централната банка на Србија не ја затвори кон крајот на минатиот месец.

„Русите ја користеа оваа банка бидејќи немаа друга можност да отворат сметка“, вели Хелена Иванов, соработник-истражувач во организацијата „Хенри Џексон сосајети“ (Henry Jackson Society).

Многу Руси таму ја чувале својата животна заштеда, вклучувајќи ја заработката од бизнисите што ги започнале во Србија, како и средствата добиени од продажба на станови во нивната татковина. Бидејќи „Алта банка“ не ги известила своите клиенти за затворањето, веста се проширила преку апликацијата „Телеграм“ и преку усни пренесувања. „Аудиторија“ брзо објави на „Инстаграм“ дека за време на забавата за Ноќта на вештерките ќе се прифаќа исклучиво готовина.

„Сите имаа разбирање“, вели Јакушева. „Забавата помина подобро од очекуваното, бидејќи многу гости дојдоа не само за да се забавуваат, туку и за да ни дадат поддршка нам, а и едни на други.“

Затворањето на „Алта“ се случи помалку од една недела откако Српската напредна странка на Александар Вучиќ ги загуби парламентарните избори на 25 октомври од движењето „Студентска листа“ – движење што произлезе од граѓанската база – со што заврши 14-годишното владеење, одбележано со свртување кон авторитаризам. Сопственикот на банката, Давор Мацура, бизнисмен близок до Српската напредна странка, беше уапсен претходно овој месец, откако наводно се обидел да побегне во Москва.

Според документи до кои дојде српскиот истражувачки портал КРИК (KRIK), обвинителите тврдат дека Мацура проневерил околу 390 милиони евра во текот на шест години.  Каде завршиле парите, сè уште не е познато. Мацура негира каква било незаконска активност.

Иванов изјави дека овој случај отвора прашања за тоа како Централната банка на Србија го проверила Мацура и колку темелно ја надгледувала „Алта“.

„Клучното прашање всушност е: како на овој човек воопшто му било дозволено да отвори банка? Каква е одговорноста на Народната банка на Србија во овој случај и кој ќе одговара за ова?“ – рече таа. „И конечно, што се случило со тие пари? Дали воопшто постоеле? Дали биле префрлени? Тоа се дел од работите што луѓето во Србија би сакале да ги знаат.“

Во изјава за телевизијата „Информер“  на 3 ноември, Вучиќ изјави дека се сретнал со Мацура само три или четири пати, а околностите ги нарече „чудни“. Тој тврдеше дека повеќето Руси, кои се јавиле тврдејќи дека изгубиле пари при пропаѓањето на „Алта“, всушност го поддржувале српското студентско движење и биле противници и на него, и на рускиот претседател Владимир Путин.

Агенцијата за осигурување на депозити на Србија во четвртокот постигна договор со државната „Поштанска штедионица“ за исплата на осигурените депозити, во износ до 50.000 евра по депонент, иако датумите за исплата сè уште не се објавени. Клиентите со поголеми износи на сметките мора да поднесат побарувања за преостанатите средства пред стечајниот суд, при што нема гаранција дека тие средства ќе бидат наплатени.

Народната банка на Србија (НБС) соопшти дека курсот на динарот е стабилен и дека финансискиот систем на земјата не е загрозен. Регулаторот исто така наведе дека постојано и директно го следи работењето на банката „Поштанска штедионица“ и дека преземените мерки ја гарантираат безбедноста на трансакциите за граѓаните и за деловните субјекти. Според НБС, банките целосно соработуваат. Иванова изјави дека не очекува пропаѓањето на „Алта“ да се прошири и на други финансиски институции.

„Оваа банка е едноставно премногу мала и неважна, а банкарскиот систем е доволно ликвиден и заштитен, така што во таа смисла нема причини за загриженост од пошироки проблеми“, рече таа.

Иако „Аудиторија“ имала помалку од 50.000 евра во „Алта“, овој објект – кој функционира како кафуле и книжарница – зависи од плаќањата со картички. Затоа, главната грижа на Јакушева била итно да најде друга банка преку која ќе може да прифаќа плаќања со картички и повторно да им плаќа на добавувачите.

По затворањето на „Алта“, руски државјани почнаа да чекаат во редици пред експозитурите на банките низ Србија, барајќи банка што ќе ги прифати како клиенти. Честопати, сепак, биваат одбиени.Многу од руските клиенти на „Алта“ се обратија кон групи на „Телеграм“, како што е „Chat Alta Kriza“ (Разговор за кризата во Алта), барајќи совет. Формирана е и друга група, „Volna Serbia“, наменета за луѓе кои имале над 50.000 евра во „Алта“; оваа група сега брои повеќе од 1.700 членови.

Александар Гитович, руски емигрант кој води агенција за односи со јавноста во Белград, ги чувал сите свои деловни и лични заштеди во „Алта“. Тој се обидел да отвори нови сметки во „ОТП“ и „ПроКредит“ (ProCredit), но сè уште не добил одобрение, а се очекува процесот да трае повеќе од две недели.

„Седиме и чекаме“, вели тој.

Неговото семејство се снаоѓа со готовите пари што ги имале дома, но не се во можност да ја платат киријата и сметките за овој месец.

„Но, нашиот српски станодавец е многу љубезен“, вели Гитович. „Сопругата успеа да ги одложи плаќањата, како на пример за градинката, и сопствениците имаат разбирање за тоа.“

Низ Белград, бизнисите во сопственост на Руси истакнаа известувања во своите излози и на „Инстаграм“ дека прифаќаат плаќање исклучиво во готовина. Локалните жители, Србите, се вклучија за да помогнат. Во табела на „Гугл“ насловена „Zajedno uz ruske biznise“ се наведени 70 бизниси во сопственост на Руси – вклучувајќи кафулиња и козметички салони – кои останале без пристап до своите сметки. Во табелата се упатува апел до локалното население да плаќаат во готовина кај нив. Достапна е дури и помош во храна за оние што се погодени од ситуацијата. Јакушева од компанијата „Auditoria“ вели дека се обидува да гледа на работите од позитивната страна.

„Србите нè пречекаа во 2022 година, кога ни беше најпотребно, и ние сме им неизмерно благодарни за тоа“, вели таа. „Сега се обидуваат да нè поддржат низ оваа ситуација, што е навистина прекрасно.“

Што ќе се случува понатаму, делумно зависи од новата влада, која се очекува да биде формирана од „Студентската листа“ до крајот на јануари. Иако веќе стапи во контакт со Европската унија – која долго време врши притисок врз Белград да се приклучи кон санкциите против Русија – „Студентската листа“ навести дека ќе ја задржи сегашната политика на Србија во однос на санкциите. Како и да е, Гитович вели дека не гледа голема причина за загриженост. Неговото семејство живее во Белград повеќе од три години, има статус на постојан престој и наскоро ќе може да аплицира за српски пасоши.

„Работиме, плаќаме даноци и не се мешаме во политиката, па затоа не гледам причина новата влада да биде против Русите“, вели тој.