Кариерата на Александар Вучиќ трае уште од времето на Слободан Милошевиќ

Гласањето денес во Србија е најсериозен тест за Александар Вучиќ – лидерот што седи на четири столчиња – откако е на политичката сцена во Србија. Ако доживее пораз, тоа ќе биде не само негов крај (иако преживеја пораз и претходно, но политички преживеа во времето на Слободан Милошевиќ) туку и крај на една ера во Србија која влече корени до војните, национализмот и репресијата.

Роден во Белград во 1970 година, Вучиќ влезе во политиката во 1993 година како член на крајно десничарската Српска радикална партијаако единствен гарант за стабилноста на Србија и како кандидат за нејзин иден премиер. Сепак, неговата политичка кариера започна во криминалното милје од 1990-те години, се одвиваше за време на владеењето на диктаторот Слободан Милошевиќ и вклучува изјава дадена само неколку дена по геноцидот во Сребреница – изјава која го прогонува и три децении подоцна.

Вучиќ влезе во политиката во 1993 година. Радикалната партија се залагаше за концептот на „Голема Србија“ и ги поддржуваше српските сили за време на југословенските војни – конфликти предизвикани од агресијата на Милошевиќ врз другите народи за време на распадот на земјата.

Истата година, Вучиќ стана пратеник во српскиот парламент, а во 1994 година беше избран за генерален секретар на Радикалната партија – функција што ја извршуваше до 2008 година.

Неговото име се поврзува со една од најскандалозните изјави во модерната српска политичка историја.

На 20 јули 1995 година – само девет дена по падот на Сребреница – Вучиќ од собраниската говорница изјави: „Убијте еден Србин, а ние ќе убиеме сто муслимани“. Овие зборови беа изречени во одбрана на слична изјава на неговиот политички ментор, Воислав Шешељ. Вучиќ ги претстави како предупредување до меѓународната заедница против воени дејствија насочени кон српските позиции во Босна. Понатаму, тој ја опиша изјавата како „доказ за големата слободољубива традиција на Српската радикална странка“.

Подоцна, тој тврдеше дека неговите зборови биле извадени од контекст. Сепак, парламентарен транскрипт – објавен од телевизијата Н1 во 2015 година – покажува не само дека Вучиќ ја изговорил таа фраза, туку и дека експлицитно го оправдал ставот на Шешељ. Подоцна, тој изјави дека во тоа време кажувал работи што денес не би ги повторил.

Оваа изјава беше дадена непосредно по геноцидот во Сребреница, за време на кој силите на босанските Срби убија повеќе од 8.000 босански муслимански мажи и момчиња – злосторство што меѓународните судови го признаа како геноцид.

Во 1998 година, Српската радикална партија влезе во коалициската влада предводена од Социјалистичката партија на Милошевиќ. Вучиќ беше назначен за министер за информирање, функција што ја извршуваше сè до падот на режимот во 2000 година. Во пракса, оваа улога се сведуваше на онаа на министер за пропаганда.

Овој период се поврзува со тешка репресија врз независните медиуми. Законот за јавно информирање, усвоен во 1998 година, овозможуваше изрекување огромни парични казни за медиумите што беа критички настроени кон властите. Меѓу погодените беа „Дневни телеграф“, „Европљанин“ и други независни публикации.

По соборувањето на Милошевиќ, Вучиќ остана во редовите на радикалите; сепак, во 2008 година, заедно со Томислав Николиќ, ја основаше Српската напредна партија. Новиот политички субјект постепено усвои официјално проевропски курс, истовремено задржувајќи го својот националистички став во однос на Косово.

Откако партијата се врати на власт во 2012 година, Вучиќ последователно ги извршуваше функциите министер за одбрана, заменик-премиер, премиер и претседател.

Во јули 2015 година, додека беше премиер, тој го посети меморијалниот комплекс во Поточари по повод 20-годишнината од геноцидот во Сребреница. Таму беше пречекан со свирежи, а дел од присутните го избркаа фрлајќи камења и шишиња кон него. Обезбедувањето го изведе од церемонијата.

Вучиќ тврди дека, и покрај овие настани, останува посветен на помирувањето меѓу Србите и Бошњаците; Сепак, Белград продолжува да го оспорува геноцидот, и покрај пресудите на меѓународните судови.

Во 2024 година, Вучиќ исто така се спротивстави на резолуцијата на Генералното собрание на Обединетите нации (ОН) со која 11 јули се прогласува за меѓународен ден на сеќавање на жртвите на геноцидот. Друг клучен елемент од политиката на неговата администрација е концептот на „Српски свет“ – идеја што се фокусира на културното, националното и политичкото обединување на Србите, без оглед на државните граници.

Негов најгласен застапник е Александар Вулин, близок сојузник на Вучиќ. Истражувачите често го споредуваат овој концепт со рускиот модел на „Руски свет“ – кој Москва го користи за да го оправда своето влијание врз соседните држави – иако тој е прилагоден на реалноста на Балканот и на сопствените капацитети на Србија.

Самиот Вучиќ претпочита да зборува во контекст на заштита на српскиот национален идентитет и зајакнување на врските со Србите што живеат надвор од Србија; сепак, тој негира дека „Српскиот свет“ претставува официјална државна доктрина или политика.

Во јуни 2024 година, заедно со лидерот на босанските Срби, Милорад Додик, тој организираше „Сесрпски собор“ во Белград, при што беше усвоена декларација за заедничката иднина на српскиот народ.

Критичарите ги гледаат ваквите иницијативи како начин за Белград да го прошири своето политичко влијание во Босна и Херцеговина, Црна Гора и Косово. Српските власти, пак, ги претставуваат како одбрана на културните и националните права.

Администрацијата на Вучиќ, исто така, е критикувана поради концентрацијата на сета политичка моќ во негови раце, притисокот врз медиумите и нееднаквите услови за изборна трка. Според независната организација за следење „Центар за истражување, транспарентност и одговорност“ (ЦРТА), државните ресурси систематски се користеле во корист на владејачката партија.

Така, повеќе од три децении по почетокот на неговата политичка кариера, минатото на Вучиќ – кое датира уште од ерата на Милошевиќ – останува значаен дел од дебатата за иднината на Србија.

На актуелните избори, тој ќе се обиде да застане на чело на владата, по девет години поминати на чело на државата.

Во текот на речиси 14 години, Александар Вучиќ изгради политички систем во кој телевизиските мрежи играат централна улога. Тој одржува постојано присуство во етерот, главно преку долги интервјуа, специјални обраќања и коментари за широк спектар на јавни прашања. Според ЦРТА, Вучиќ имал 411 појавувања во телевизиски преноси во живо само во 2025 година – што претставува пораст во однос на 354-те појавувања во 2024 година и 304-те во 2023 година. Просечното времетраење на едно појавување во 2025 година изнесувало приближно 31 минута. Само во првите три месеци од минатата година, Вучиќ се појавил во етерот 141 пат. Во август 2026 година, тој постави нов рекорд со 64 телевизиски појавувања во живо, само во првите 18 дена од месецот.

Ова ниво на телевизиска застапеност е овозможено преку мрежа на приватни телевизиски канали со национална покриеност, чии сопственици одржуваат блиски политички врски со режимот. Меѓу највлијателните е телевизијата Пинк, во сопственост на бизнисменот Жељко Митровиќ. Неговите политички врски датираат уште од 1990-те години, кога бил близок до владејачките кругови околу Слободан Милошевиќ и неговата сопруга, Мирјана Марковиќ. Подоцна, тој одржуваше добри односи и со следните влади; под власта на Вучиќ, Пинк стана еден од главните телевизиски канали за промовирање на политиките на владејачката Српска напредна партија. Два други национални телевизиски канали, Прва и Б92, се во сопственост на бизнисменот Срѓан Миловановиќ, чиј брат, Ѕвездан Миловановиќ, има политички врски со Српската напредна партија.

Судбината на Б92 е многузначна. Во 1990-тите години, оваа радиостаница – а подоцна и телевизиски канал – служеше како симбол на независното новинарство и отпорот против режимот на Милошевиќ. Денес, телевизискиот канал е дел од медиумска групација чие политичко известување набљудувачите го опишуваат како наклонето кон оние што се на власт.

Телевизијата Хепи се поврзува со бизнисменот Предраг Ранковиќ, познат како „Пецони“, додека провладиниот таблоид „Информер“ и поврзаниот со него телевизиски канал се поврзани со издавачот Драган Вучиќевиќ.

Влијанието на властите не е ограничено само на приватните телевизиски канали. Според мониторингот на организацијата ЦРТА, во текот на првата половина од тековната изборна кампања, владејачките партии добиле 85 отсто од политичкиот простор на јавниот сервис, Радио-телевизија Србија (РТС), додека опозицијата добила само 15 проценти. Известувањето за изборната листа предводена од студенти било негативно во 88 отсто од времето посветено на неа.

Оваа нерамнотежа е овозможена преку финансиски и институционални механизми. Државното рекламирање, субвенциите и договорите за огласување од јавните претпријатија создаваат можности за влијание врз уредувачката политика. Особено значајна улога има телекомуникацискиот оператор под државна контрола, „Телеком Србија“, кој го прошири своето сопствеништво врз телевизиски канали и врши значително влијание врз нивната дистрибуција. Во последните години, кабелските канали Н1 и Нова останаа меѓу ретките големи телевизиски куќи кои задржаа критички став кон владата.

Сепак, нивната иднина исто така предизвикува загриженост. Во август 2025 година, се појави снимка од разговор меѓу Стен Милер, првиот човек на „Јунајтед груп“ (United Group), и Владимир Лучиќ, директор на „Телеком Србија“. Разговорот се однесувал на промени во раководството на медиумската групација, вклучително и разрешување на одредени раководни лица. Овој разговор поттикна загриженост за обид за вршење политичко влијание врз овие независни канали. Во 2026 година, навистина дојде до промени во сопственоста и управувањето со медиумските компании во чиј состав се Н1 и Нова. Новинарските организации предупредија дека овие промени би можеле да ја загрозат уредувачката независност.

Вучиќ во повеќе наврати ги обвинуваше двете телевизии за пристрасност и за дејствување спротивно на интересите на Србија. Во јуни 2025 година, тој дури и го окарактеризира нивното известување како „чист тероризам“, што предизвика меѓународна реакција.

Притисокот не се сведува само на политички напади. Во декември 2024 година, „Амнести интернешенел“ објави истражување кое открива дека српската полиција и разузнавачките служби користеле шпионски софтвер за следење на независни новинари и активисти од граѓанското општество.

Особено загрижувачки е фактот што ваквата средина опстојува во земја со мрачно минато обележано со насилство врз новинарите. На 11 април 1999 година, во Белград беше убиен Славко Ќурувија – издавач на весникот „Дневни телеграф“ и списанието „Европљанин“, како и еден од најистакнатите критичари на режимот на Слободан Милошевиќ. Убиството се случи за време на воздушната кампања на НАТО над Југославија во период кога младиот Александар Вучиќ ја извршуваше функцијата министер за информирање во владата на Милошевиќ.

Пред својата смрт, Ќурувија бил изложен на прогон и јавни напади од страна на провладините медиуми. Неговите изданија биле казнувани врз основа на репресивен закон за медиуми, усвоен во 1998 година, во време кога Вучиќ раководеше со министерството. Ќурувија беше застрелан пред зградата во која живееше, откако претходно бил следен од агенти на Државната безбедност. Децении подоцна, овој случај останува симбол на неказнивоста во Србија.

Друг карактеристичен случај е смртта на новинарката Радислава „Дада“ Вујасиновиќ во април 1994 година. Таа истражуваше организиран криминал и неговите врски со политичките кругови за време на војните во поранешна Југославија. Новинарката била пронајдена мртва, со прострелна рана, во нејзиниот стан во Белград. Првично, властите го третирале случајот како самоубиство, но подоцнежните вештачења фрлиле сомнеж врз оваа верзија на настаните. Причината и околностите на нејзината смрт никогаш не биле дефинитивно утврдени. Во 2024 година, истече апсолутниот рок на застареност за кривично гонење во врска со евентуално убиство.

Во јуни 2001 година – по падот на Милошевиќ – беше убиен и новинарот Милан Пантиќ, кој работеше за весникот „Вечерње новости“. Тој истражуваше корупција и економски криминал во регионот на Јагодина. Бил нападнат пред својот дом, а неговото убиство останува нерасветлено.

Српската историја бележи и политички атентати, како што се оние на поранешниот претседател Иван Стамболиќ – кој беше киднапиран и убиен во 2000 година – и на премиерот Зоран Ѓинѓиќ, кој бил застрелан во 2003 година. Иако ниту еден од нив не бил новинар, овие случаи служат како потсетник за политичкото насилство и влијанието што го имале безбедносните структури и организираниот криминал.

Српските власти ги отфрлаат тврдењата за политичка контрола врз медиумите, истакнувајќи дека земјата има плуралистички медиумски пејзаж. Слободата на медиумите останува едно од клучните прашања со кои ќе се соочи идната администрација на Србија. (Според агенциите)