26 септември во историјата – Разурнат е Партенон
Во 1687 година, за време на опсадата на Атина како дел од Морејската војна, венецијанските сили под команда на Франческо Морозини го бомбардирале Партенон – старогрчки храм на Акрополот – предизвикувајќи негово катастрофално уништување. Овој настан, што се случил на 26 септември, претвори еден од највеличествените споменици на античката култура во урнатини, означувајќи трагична пресвртница во историјата на уметноста и архитектурата.
Изграден во V век п.н.е. како храм посветен на божицата Атена, Партенон служел како магацин за барут под османлиска власт; тој експлодирал откако бил погоден од венецијанско топовско ѓуле. Овој инцидент не само што уништил голем дел од градбата, туку имал и далекусежни последици за културното наследство и односот кон антиквитетите, оставајќи траен белег во колективната свест за важноста од зачувување на историските споменици.
Во XVII век, Османлиското Царство контролирало голем дел од Југоисточна Европа, вклучително и Грција. Морејската војна, која траела од 1684 до 1699 година, избила меѓу Светата лига – предводена од Венеција – и Османлиите, како дел од пошироката борба за доминација во Источниот Медитеран. Венецијанците, под команда на Франческо Морозини, започнале поход за освојување на Пелопонез и Атина, настојувајќи да ја ослабат османлиската моќ и да го прошират сопственото трговско влијание.
Партенон, кој бил претворен во џамија под османлиска власт во XV век, станал стратешка цел бидејќи Османлиите чувале барут во неговите масивни мермерни ѕидови, со што храмот всушност бил претворен во воен арсенал.
Морозини, свесен за културната вредност на Партенон, наводно се двоумел дали да го бомбардира, но воената неопходност и притисокот за брза победа над Османлиите претегнале над тие грижи. Опсадата на Атина била дел од поширока стратегија за кршење на османлискиот отпор и обезбедување контрола врз клучните градови.
План на основата на цитаделата Акропол во Атина. Графика преземена од: *Атина и Атика, опишани од нивните почетоци до освојувањето од страна на венецијанските трупи во 1687 година. Со приказ на нивните кралеви, принцови, архонти и тирани; нивните магистрати и совети; како и разни медали, портрети и цртежи од Франческо Фанели.* Објавено во 1707 година во Венеција од А. Бортоли.
Опсада и уништување
Опсадата на Атина започнала во септември 1687 година. Венецијанците поставиле топови на блискиот рид Филопапос, од каде што можеле прецизно да го гаѓаат Акропол. Османлиите, под команда на локалниот управник, го користеле Партенон како магацин за барут, верувајќи дека неговите цврсти ѕидови ќе обезбедат заштита. Оваа одлука, иако вообичаена за тоа време, се покажала како катастрофална.
На 26 септември 1687 година, венецијанско топовско ѓуле, испукано од топ под команда на шведскиот офицер Кениг фон Тетау, го погодило Партенон. Проектилот го пробил покривот и го запалил барутот, предизвикувајќи огромна експлозија што го уништила централниот дел на храмот. Експлозијата го уништила покривот, поголемиот дел од внатрешните ѕидови и бројни скулптури, вклучувајќи делови од познатиот фриз изработен од Фидиј.
Според историските записи, експлозијата била толку силна што мермерните блокови биле исфрлени на стотици метри далечина, а чадот бил видлив од голема оддалеченост. Загинале околу 300 османлиски војници и цивили, додека Акрополот претрпел тешки оштетувања. Два дена подоцна, на 28 септември, Венецијанците ја освоиле Атина, но не успеале да ја задржат власта над градот и се повлекле во 1688 година поради османлискиот противнапад и епидемијата на чума.
Уништувањето на Партенон било резултат на комбинација од воени и стратешки фактори. Османлиите непромислено го користеле Партенон како магацин за барут, со што го претвориле во легитимна воена цел, истовремено покажувајќи недостаток на свест за неговата културна вредност. Иако бил свесен за важноста на храмот, Морозини одлучил да го бомбардира Акропол за да го скрши османлискиот отпор, бидејќи времето за освојување на градот истекувало. Артилеријата од 17-тиот век – како што биле фрлачите користени за време на опсадата – немала доволна прецизност, што го зголемувало ризикот од колатерална штета. Кога топовското ѓуле предизвикало експлозија, последиците биле катастрофални и далеку ги надминале очекувањата на Венецијанците. Иако опсадата била привремено успешна, уништувањето на Партенон не било планирано; напротив, тоа било резултат на несреќен сплет на околности.
Последиците од уништувањето биле повеќеслојни. Партенон, симболот на класична Грција, изгубил околу 60% од својата изворна структура – вклучувајќи го поголемиот дел од покривот и внатрешните столбови – додека скулптурите, како што се метопите и фризовите, биле расфрлани или изгорени, што ги отежнало подоцнежните напори за реставрација.
Морозини се обидел да отстрани некои скулптури од фронтонот за да ги спаси, но тие се урнале поради несоодветна опрема, со што дополнително се зголемила штетата. Подоцна, во 19. век, лорд Елгин ги отстранил преостанатите скулптури – денес познати како „Елгинови мермери“ – што поттикна долготрајна полемика околу културниот грабеж.
Од политички аспект, Венецијанците привремено ја зазеле Атина, но не успеале да задржат долгорочна контрола врз Пелопонез. Морејската војна заврши во 1699 година со мирот во Сремски Карловци, според кој Венецијанците го добиле Пелопонез, но не и Атина, додека османлиското владеење над Грција продолжило сè до 19 век.
Културното влијание на ова уништување било значајно: настанот ја подигнал свеста за важноста од зачувување на античките споменици, што – преку романтизмот и филеленизмот – го поттикна интересот за грчкото наследство во текот на 18. и 19. век и придонесе за Грчката војна за независност (1821–1829).