Што значи триумфот на Мери Пелтола за место во Сенатот на домородните жители на Алјаска?

На огромната територија на Алјаска (поголема од Калифорнија и Тексас заедно) живеат 229 племиња признати од федералните власти


Мери Пелтола за време на изборната кампања

 

Доцна во ноќта на 3 ноември, додека остатокот од САД (48-те држави на копното) беше зафатен од „синиот бран“ што се ширеше низ земјата, Мери Пелтола излезе на сцената во салата на хотелот „Шератон“ во Енкориџ, Алјаска, за да ги поздрави своите поддржувачи.

Тоа не беше говор за победа во вистинска смисла на зборот – претстоеја уште долги денови додека не се избројат сите гласови во оваа огромна арктичка држава. Но, тоа не ја спречи демократската кандидатка за Сенатот да ја покаже својата огромна радост: таа скокаше на сцената, плескаше со рацете и пукаше со прстите.

Пред таа да успее да проговори, еден волонтер од задниот дел на салата извика: „Ааригаа!“ Пелтола го прифати извикот и веднаш возврати:

„Ааригаа! Може ли сите да извикуваме ’ааригаа‘? Ааригаа! Ааригаа!“

Тоа беше само еден збор. Но, тој опфаќаше нешто посебно кај Пелтола и нејзината кампања – кампања на предизвикувач кој се бори против актуелниот републикански сенатор, Ден Саливан.

„Ааригаа“ е збор од јазикот на народот Инупијат, кој е разбирлив за припадниците на сите 229 племиња на Алјаска, признати од федералните власти. Тоа е збор за славење, кој носи и чувство на олеснување, а во слободен превод значи: „Браво!“ или „Одлично!“

Сега, Пелтола навистина има причина да го извикува тоа. Во вторникот – две недели по изборите на средината од мандатот – макотрпното броење гласови конечно заврши и таа беше прогласена за победник.

Со оваа победа, таа станува првиот домороден жител на Алјаска што зазема место во Сенатот на САД.

„Бев толку среќна во тој момент“, рече Ана Хофман, долгогодишна пријателка на новоизбраната сенаторка, која беше присутна во салата на хотелот „Шератон“. „Ааригаа! Тоа преку јазикот покажа во што се состои нејзината кампања: инклузија, застапеност, идентитет“.

Како последна трка за Сенатот на САД во изборниот циклус 2026 година чиј исход беше прогласен, победата на Пелтола носи повеќеслојно значење. За американската политика во целина, таа им обезбедува на демократите сигурна контрола врз горниот дом на Конгресот, со 56 места наспроти 44-те на републиканците.

За домородните Американци низ целата земја, ова е првпат седуммина припадници на домородните народи истовремено да служат во Конгресот – претставниците Џош Бречин и Том Коул од Оклахома, Шарис Дејвидс од Канзас, Шон Мекен од Мичиген и Клер Валдез од Њујорк, како и сенаторките Пеги Фланаган од Минесота и Пелтола од Алјаска.

А за домородните жители на Алјаска, постои посебна, моќна причина да извикаат „ааригаа“: откако Конгресот започна со работа пред 237 години, во Претставничкиот дом и Сенатот на САД се смениле повеќе од 20.000 пратенички и сенаторски места.

Од нив, само 29 биле пополнети од домородни Американци, а меѓу нив, Пелтола е единствената домородна жителка на Алјаска што служела во Конгресот. Таа го освои единственото место на Алјаска во Претставничкиот дом во 2022 година, но две години подоцна го загуби од републиканецот Ник Бегич; во јануари, пак, таа ќе го заземе своето место во Сенатот како дел од новиот состав.

Огромниот недостиг на застапеност на домородните жители на Алјаска не е безначајна работа, ниту за Алјаска, ниту за САД. Во Алјаска живеат околу 40 % од сите федерално признати племиња во земјата, а домородното население, кое сочинува еден од секои пет гласачи, претставува најголем удел во гласачкото тело во споредба со која било друга сојузна држава.

Пелтола е припадничка на народот Јупик од Алјаска, потекнува од градот Бетел – место со помалку од 7.000 жители кое служи како центар за 56 села расфрлани долж реките Јукон и Кускоквим. Нејзиното име на јазикот јупик е Акалек, што значи „онаа што се тркалала“. Нејзината мајка потекнувала од блиската заедница Кветлук, а нејзиниот татко, Германец по потекло од САД, дошол на Алјаска од Небраска за да работи како пилот.

Пелтола ги стави прашањата и сензибилитетот на домородните народи од Алјаска во центарот на својата изборна кампања. Таа вложи исклучителни напори за да допре до заедниците кои ретко беа вклучени во политичкиот процес, патувајќи со хидроавиони, теренски возила и моторни санки до најоддалечените делови на оваа „последна граница“ – сојузна држава која по површина е поголема од Калифорнија и Тексас заедно.

Пелтола посети повеќе од 50 заедници, од кои некои имаат помалку од 300 жители.

Симболиката на народот Јупик беше длабоко вткаена во нејзината кампања. На настаните од кампањата, таа носеше традиционални чизми „муклуци“ и домородни кошули познати како „куспук“. Кружното лого на кампањата беше инспирирано од „окото на Јупик“ – традиционален симбол што исто така упатува на заштитните очила изработени од дрво или слонова коска од морж, кои припадниците на народот Јупик ги носеле за да се заштитат од заслепувачкиот отсјај на арктичкиот снег.

Рибите ја отелотворуваат таа двозначна порака. Како што објасни Пелтола во едно интервју во октомври, околу 80 отсто од исхраната на народот Јупик традиционално се состои од риба, од која околу половина е лосос. „Кај нас, зборот за риба е всушност општиот збор за храна“, рече таа. „Нека“ (Neqa).

Разорниот пад на уловот на лосос од видот „чинук“ (познат и како „кралски лосос“) долж реката Кускоквим во последните години – што делумно се должи на климатската криза, а делумно на прекумерниот риболов со мрежи во меѓународните води на Беринговото Море – претставува егзистенцијален предизвик за домородните племиња на Алјаска. Нивните села се наоѓаат на речните брегови, долж патеката по која се движи лососот.

„Рибата, како и нашиот пристап до неа, се причината поради која постојат нашите заедници“, изјави Хофман.

Но, рибата е исто така од централно значење за целокупната економија на Алјаска, без разлика дали станува збор за домородното или за останатото население. Оваа сојузна држава учествува со околу 60 отсто во вкупниот улов на диви морски плодови во САД, а комбинацијата од риболов за сопствени потреби, индустриска преработка на риба и туризам е од клучно значење за сите 740.000 жители на Алјаска.

Затоа, кога Пелтола како централна порака во својата кампања истакна дека нејзиниот противник – актуелниот републикански сенатор – го предава народот во корист на големите компании за индустриски риболов, таа не им се обрати само на 20-те отсто од гласачкото тело кои се припадници на домородните народи, туку на сите жители на Алјаска. Без тоа, таа немаше да има никакви шанси – мораше да допре до независните гласачи и до оние републиканци кои се двоумат, а кои во голем број гласаа за Доналд Трамп во 2024 година и за кои прашањата поврзани со домородното население не се главен приоритет. (Гардијан)