Што пишува во новиот американски Закон за демократијата во Западен Балкан

Во Србија, „состојбата на демократијата е загрижувачка“, а условите за одржување избори се „неправедни“. Властите ги обвинуваат мирните демонстранти, опозицијата и граѓанското општество за дестабилизација на владата, „загрижувачко тврдење кое ја загрозува безбедноста на важни сегменти од српското општество“.

Корупцијата меѓу клучните политички лидери е исто така загрижувачка.

Ова се накратко наодите од Законот за демократија и просперитет на Западен Балкан, кој беше усвоен од Претставничкиот дом на американскиот Конгрес минатата среда.

Законодавството е дел од поширокиот Закон за овластување за национална безбедност (НДАА) од 2026 година, а вкупно 312 претставници (197 републиканци и 115 демократи) гласаа за него, додека 112 гласаа против него.

Законот сега е испратен во Сенатот за потврда, по што ќе биде испратен до претседателот Доналд Трамп за негов потпис. По гласањето во Претставничкиот дом, Белата куќа објави дека „Трамп ќе го потпише законот“.

За разлика од претходните резолуции и декларативни пораки, ова е правна рамка чии одредби стануваат обврзувачки за Стејт департментот и Пентагон.

А законот не само што политички ја оценува ситуацијата во регионот, туку прецизно ги дефинира и обврските на американската извршна власт кон земјите од Западен Балкан.

Западните медиуми пишуваа за НДАА главно во контекст дека таа „инсистира на европска одбрана, забранувајќи го бројот на американски војници на континентот да падне под 76.000 за период подолг од 45 дена и блокирајќи го повлекувањето на клучната воена опрема“.

Британскиот „Гардијан“ пишува дека усвојувањето на НДАА покажува дека Претставничкиот дом се движи во насока на продлабочување на американските ресурси за балтичките држави и зајакнување на североисточното крило на НАТО, а дополнително ја зајакнува и помошта за Украина во износ од 400 милиони долари.

Целиот правен пакет изнесува 900 милијарди долари, што е за 8 милијарди повеќе од износот што го побара Трамп, а меѓу другото, предвидува зголемување на платите за припадниците на војската и ограничувања на американските инвестиции во Кина.

Само Србија е експлицитно спомената

Од сите земји во регионот, само Србија е експлицитно спомената. Во наодите на Конгресот се вели дека „парламентарните и локалните избори одржани во Србија на 17 декември 2023 година и настаните што следеа предизвикуваат длабока загриженост во врска со состојбата на демократијата во Србија“.

За оваа проценка, САД се повикуваат на конечниот извештај на Канцеларијата на ОБСЕ за демократски институции и човекови права.

Понатаму се наведува дека извештајот пронашол „неправедни услови“ за одржување на изборите, „бројни процедурални недостатоци, вклучително и недоследна примена на заштитните мерки за време на гласањето и броењето, како и чести случаи на пренатрупаност на гласачките места. Исто така, беа идентификувани прекршувања на тајноста на гласањето и бројни случаи на групно гласање“.

„ОБСЕ, исто така, забележа дека српските претставници ги обвинија главно мирните демонстранти, опозициските партии и граѓанското општество за ‘обид за дестабилизација на владата’, што е загрижувачко тврдење кое ја загрозува безбедноста на важни сегменти од српското општество“, се наведува во Законот.

Земјите од Западен Балкан се дефинирани како „клучни за мирот, стабилноста и просперитетот на европскиот континент“.

Корупцијата, „вклучително и меѓу клучните политички лидери“, како и „кампањите на дезинформации“ за кои се вели дека „го поткопуваат кредибилитетот на демократските институции, вклучително и интегритетот на изборите“, беа истакнати како една од заканите за ова.

Србија може да се препознае во оваа смисла бидејќи првичните наоди на Конгресот наведуваат дека „корупцијата и дезинформациите се шират во политички средини обележани со автократска контрола или партиски конфликти“.

Се вели дека корупцијата „продолжува да го оптоварува Западен Балкан и е една од најголемите пречки за понатамошниот економски и политички развој на регионот“.

Во оваа смисла, една од најважните алатки што ги обезбедува овој закон се санкциите.

Корупција во владите на Западен Балкан

Претседателот на САД треба да воведе санкции „најдоцна 90 дена по датумот на стапување во сила на овој закон“ против секое странско лице за кое ќе се утврди дека е „вклучено или се обидело да се вклучи во корупција поврзана со Западен Балкан“.

Ова вклучува „корупција од или во име на влада на Западен Балкан, или сегашен или поранешен државен службеник на Западен Балкан“.

Санкции се предвидени и за лица и „политики што го загрозуваат мирот, безбедноста, стабилноста или територијалниот интегритет на која било област или држава на Западен Балкан“.

Санкциите можат да се изречат и против лица кои ги поткопуваат демократските процеси или институции, како и за сериозни кршења на човековите права. Санкциите можат да вклучуваат замрзнување на средства и одземање на визи. Затоа, ова се претседателски должности утврдени со овој закон. Од друга страна, државниот секретар на САД, како што е пропишано, е должен да ја развие Иницијативата за борба против корупцијата преку постојните и новите програми.

Таа иницијатива треба да вклучува техничка помош, размена на најдобри практики и обука за цивилното спроведување на законот, судските институции и другите релевантни административни тела. Беше истакнато дека е потребно да се зајакне постојната национална стратегија за борба против корупцијата „со цел борба против политичката корупција, особено во судството, независните тела за следење на изборите и процедурите за јавни набавки“.

Новинарот Бошко Јакшиќ денес изјави дека Законот за демократија и просперитет на Западен Балкан е многу поостар кон Србија од сите претходни резолуции и извештаи на Европскиот парламент и Европската комисија.

Јакшиќ изјави за агенцијата Бета дека дојде време да се „плати за сите гафови“ што српскиот претседател Александар Вучиќ ги направи кон администрацијата на американскиот претседател Доналд Трамп и дека „наскоро ќе бидат објавени првите имиња од врвот на српската влада на кои САД ќе им воведат санкции“.

„Почнувајќи од кратковидното, но провокативно плаќање од два милиони долари на Фондацијата ‘Бил Клинтон’ во пресрет на претседателските избори во САД во 2016 година, па сè до обидот да се влезе на Републиканската конвенција во мај оваа година во Флорида. Трамп е познат по тоа што се сеќава на сè и води одмаздољубива политика. Фактот дека Србија е единствената земја во регионот што е експлицитно и многу критички анализирана со Законот за демократија и просперитет на Западен Балкан треба да биде вознемирувачка порака за режимот во Белград и лично за Вучиќ“, рече Јакшиќ.

Според него, Србија е загрозена од паралелни притисоци од американската администрација на три патеки.

„Политички, поради загрижувачката состојба на демократијата, во врска со конечното решение на косовското прашање, и поради корупцијата во владата. Сè е дополнително придружено со закани за санкции и против лица кои ги поткопуваат демократските процеси и институции, како и против оние кои се вклучени во корупција. Фокусот на американската администрација на корупцијата во Србија значи дека наскоро ќе ги дознаеме првите имиња од врвот на српската влада на кои САД ќе им воведат санкции“, истакна Јакшиќ.

Тој додаде дека „високите очекувања на Белград и Вучиќ од Трамп завршија со пораз“.

Тој истакнува дека Законот за демократија и просперитет на Западен Балкан ја одредува американската политика кон Србија и е обврзувачки и за Стејт департментот и за Пентагон.

„Ќе видиме дали Вучиќ ќе реагира на новиот американски закон како кога го игнорираше самитот ЕУ-Западен Балкан, не сакајќи да трпи критики, и дали сега ќе ја игнорира администрацијата на Трамп и ќе ја турка Србија во позиција на Северна Кореја“, нагласи Јакшиќ.