Пет земји членки на ЕУ „доследно“ го демонтираат владеењето на правото

Владите во пет земји-членки на ЕУ „доследно и намерно“ го еродираат владеењето на правото,додека демократските стандарди се влошуваат во уште шест, вклучувајќи ги и историски силните демократии,предупреди водечка европска група за граѓански слободи.

Црпејќи докази од повеќе од 40 невладини организации во 22 земји, Унијата за граѓански слободи за Европа Либерти ги опиша владите на Бугарија, Хрватска, Унгарија, Италија и Словачка како „демонтирачи“ кои активно го ослабуваат владеењето на правото.

Во извештајот на групата за 2026 година, објавен во понеделник, се вели дека владеењето на правото назадува во сите области – правда, борба против корупцијата, слобода на медиумите и контрола и рамнотежа на граѓанското општество – во Словачка под популистичката, авторитарна, промосковска влада на Роберт Фицо.

Сликата е слично мрачна во Бугарија, додека Унгарија, каде што 16-те години на власт на Виктор Орбан би можеле да завршат по изборите на 12 април, „останува во посебна категорија, продолжувајќи да спроведува сè порегресивни закони и политики без знаци на промена“.

На други места, Либерти ги идентификуваше Белгија, Данска, Франција, Германија и Шведска, сите земји со силни демократски традиции, како „лизгачки“: места каде што владеењето на правото опаѓа во некои области, без ерозијата да биде дел од целокупната политичка стратегија.

Чешка Република, Естонија, Грција, Ирска, Литванија, Холандија, Романија и Шпанија беа класифицирани како „стагнатори“, дефинирани како земји каде што условите за владеење на правото ниту се подобруваат ниту се влошуваат, се вели во извештајот од 800 страници.

Полска, исто така, спаѓа во таа категорија, при што премиерот Доналд Туск се обидува да ги врати клучните елементи на владеењето на правото – како што е независното судство – демонтирано од поранешната влада на Право и правда (ПиС), но е попречено од претседателското вето.

Ограничениот напредок на Полска досега „покажува колку е предизвикувачко и кревко враќањето на компромитираната институционална независност“, соопшти Либерти. Само Латвија го заслужи статусот на „вреден работник“, со влада која активно ги подобрува стандардите за владеење на правото.

Во извештајот, исто така, се вели дека механизмите на ЕУ за справување со ерозијата или владеењето на правото се во голема мера неефикасни, при што повеќето земји-членки не успеаја да ги претворат упатствата во опиплива акција и покрај неколкугодишните препораки од Европската комисија.Утврдено е дека 93% од сите препораки во извештајот на извршната власт на ЕУ за владеењето на правото од 2025 година се повторувања од претходните години, многу од нив се пренесени без промена во формулацијата, додека бројот на нови препораки се намалил за половина од 2024 година.

Од 100 препораки на комисијата оценети од Либерти, 61 покажаа нула напредок, додека уште 13 се влошуваа. „Извештајот на комисијата имаше за цел да поттикне конкретна акција“, рече Илина Нешиќ, извршна директорка на Либерти.Но, по седум годишни изданија, наодите на Либерти истакнуваат „не само назадување, туку и континуирани и намерни напори за поткопување на владеењето на правото. Повторувањето на препораките без значајно следење нема да го поништи ова“, рече таа.

Во извештајот, исто така, се критикуваат институциите на ЕУ воопшто, велејќи дека во 2025 година тие не само што „ги отсликале многу од проблемите забележани во земјите-членки“, туку и не успеале доследно да ги применуваат и бранат основните права.

„Тие ја нормализираа употребата на исклучителни, брзи закони, ги поништија клучните заштити на основните права и водеа координирана кампања против организациите за надзор“, рече Керсти Меккорт, виш советник за застапување на Либерти.Кога тоа ќе се случи, додаде Меккорт, институциите „го поткопуваат кредибилитетот на ЕУ и на сопственото владеење на правото“.

Либерти открија дека условите за владеење на правото најмногу се влошиле во 2025 година во столбот на демократските „контроли и рамнотежа“: независните невладини организации и граѓанското општество можат да се организираат, да ги оспоруваат одлуките и да ги повикуваат владите на одговорност.Регресивното законодавство и строгите казни за присуство на забранети протести се зголемуваат, вклучително и во Унгарија, каде што настаните на Прајд беа забранети, а нивните организатори, вклучително и градоначалникот на Будимпешта, беа ставени под формална истрага.

Во Италија беше усвоен многу рестриктивен безбедносен декрет со кој се криминализираат блокадите на патиштата и другите форми на несогласување, но се зајакнуваат гаранциите за полицијата. Во неколку земји-членки, климатските и пропалестинските демонстранти се соочија со забрани и криминализација.

Столбот за правда, исто така, покажа недостаток на напредок, соопшти Либерти, истакнувајќи особено она што го нарече „нов тренд на сè покритичен или непријателски политички дискурс кон судството и институциите за човекови права“.

Извештајот утврди мал напредок и во напорите за борба против корупцијата, а во однос на слободата на медиумите, само мал број држави направија мерливи подобрувања. Нападите врз новинарите се зголемија во Бугарија, Хрватска, Италија, Холандија и особеноСловачка.