Каде во Европа се најзадолжени домаќинствата ?

Според широко распространетиот стереотип, јужноевропејците живеат над своите можности, додека северните се поштедливи. Сепак, најновите податоци откриваат сосема поинаква реалност. Најзадолжените домаќинства во Европската Унија не се во јужните економии, кои често се перцепираат како нестабилни, туку во богатиот северен дел од континентот.

Според податоците објавени овој месец од Евростат, долгот на домаќинствата во ЕУ во 2025 година изнесувал 49,4 проценти од БДП, а во еврозоната бил 50,7 проценти. И двете вредности опаѓаат секоја година од 2020 година, кога надминале 60 проценти, објавува Euronews.

Што покажува односот долг на домаќинствата кон БДП

Долгот на домаќинствата ги вклучува сите обврски на граѓаните, како што се станбените и потрошувачките кредити и други форми на долг. Кога овој долг се изразува како процент од бруто домашниот производ (БДП), економистите можат да споредуваат земји со различни економски големини бидејќи тоа го става приватното задолжување во однос на целокупните економски перформанси на земјата.

Овој индикатор не ни кажува колку должи секое поединечно домаќинство, туку дава поширока слика за задолженоста на целиот сектор на домаќинствата во однос на националниот доход. Вредност од 50 проценти, на пример, значи дека вкупниот долг на домаќинствата одговара на половина од она што економијата на една земја го произведува годишно.

Зошто е важен долгот на домаќинствата

Високиот долг на домаќинствата сам по себе можеби не е проблем. Земјите со развиени пазари на недвижности, висок удел на сопственост на дом финансиран од кредити или напредни финансиски системи често имаат повисоки нивоа на долг.

Сепак, прекумерниот долг може да ги продлабочи економските кризи. Европската комисија го смета долгот на домаќинствата за макроекономски ризик кога надминува 55 проценти од БДП. Историјата покажува дека приватниот, а не јавниот, долг почесто ги турка економиите во кредитни кризи. Големата финансиска криза од 2008 година потекнува од билансите на состојба на домаќинствата, а не од владите.

Изненадувачка поделба: Северот е позадолжен од Југот

Најизненадувачкото откритие е јасната поделба помеѓу северна и јужна Европа. Седум земји-членки на ЕУ имаат долг на домаќинствата над 55 проценти од БДП, и сите се наоѓаат во северна или западна Европа. Од друга страна, јужна Европа, која во минатото беше поврзана со кризи на јавен долг, има релативно низок долг на домаќинствата.

Долгот на италијанските домаќинства е само 35,9 проценти од БДП, во Грција е 38,0 проценти, а во Шпанија е 42,9 проценти, сите вредности се далеку под просекот на Европската Унија. Иако владите во јужна Европа се меѓу најзадолжените на континентот, нивните домаќинства генерално се многу повнимателни во врска со задолжувањето отколку домаќинствата на север.

Десетте најзадолжени земји

10. Германија: 49,0 проценти. Најголемата економија во Европа, и покрај своето богатство, е блиску до просекот на ЕУ. Една од причините е ниската стапка на сопственост на дом од само 46,7 проценти во 2022 година, меѓу најниските во Европа.

Големиот пазар за изнајмување, релативно прифатливите кирии и отсуството на даночни олеснувања за каматата за хипотеки историски ја намалија потребата за задолжување во голем обем.

9. Португалија: 53,9 проценти. Долгот на домаќинствата достигна околу 171 милијарда евра на крајот од 2025 година, што е зголемување од 8,6 проценти во однос на претходната година. Растот беше поттикнат првенствено од хипотекарните кредити, кои бележат едни од најбрзите зголемувања на цените на недвижностите во ЕУ.

Оваа изложеност е значајна бидејќи повеќе од 90 проценти од португалските хипотекарни кредити имаат променливи или мешани каматни стапки поврзани со Еурибор. Ова ги прави домаќинствата многу чувствителни на промените во каматните стапки на Европската централна банка.

Хипотекарни кредити

8. Кипар: 54,2 проценти. Централната банка на Кипар вели дека коефициентот на долг на домаќинствата се намалил за околу 62% од декември 2016 година. Околу 34% од долгот сè уште се однесува на стари, лоши кредити преземени од агенции за наплата на долгови и постепено се решаваат.

7. Белгија: 56,4%. Околу 43,1% од белгиските домаќинства поседуваат сопствен имот со хипотека, што е далеку над просекот на ЕУ од 24,3%. Повеќето од овие кредити имаат фиксна каматна стапка. Националната банка на Белгија забележа пораст на хипотекарните кредити во 2025 година, при што вредноста на новите кредити се искачи на 40,7 милијарди евра од 31,7 милијарди евра претходната година.

6. Франција: 59,5%. Хипотекарните кредити со фиксна каматна стапка се распространети во Франција. За разлика од Португалија или Шпанија, кредитите со променлива каматна стапка не се вообичаени, а условите за кредитирање се строги. На заемопримачите генерално не им е дозволено да трошат повеќе од една третина од својот нето приход за отплата на долгот, а ова ограничување се ажурира месечно од страна на француската централна банка (Banque de France).

5. Луксембург: 60,5%. Долгот е високо концентриран во Луксембург. Кредитите за домување сочинуваат 90% од долгот на домаќинствата, но речиси половина од домаќинствата воопшто немаат долг. Средното нето богатство на домаќинствата во 2023 година изнесуваше 676.000 евра.

Построга регулатива

4. Финска: 62,9%. Долгот е речиси целосно поврзан со домувањето, но следи специфичен фински модел. Кредитите за домување сочинуваат околу 63% од долгот на домаќинствата. Кога ќе се додадат кредитите за станбена кооператива, кои всушност се долговите на самата зграда што ги преземаат купувачите на станови, комбинираниот удел се зголемува на околу 75%.

Банката на Финска постојано предупредува за растечката употреба на кредити за станбена кооператива и воведува построга регулатива за да го ограничи задолжувањето.

3. Шведска: 82,3%. Шведска останува една од економиите во Европа кои најмногу зависат од хипотеки. Пазарот е доминиран од кредити со променлива каматна стапка, што ги остава домаќинствата високо изложени на промени во каматните стапки. Оваа ранливост е истакната за време на циклусот на затегнување на монетарната политика на ЕЦБ.

Бруто долг

2. Данска: 84,1%. Данската централна банка и Европската комисија долго време предупредуваат за високиот бруто долг, но истакнуваат дека тој во голема мера е компензиран од значителни пензиски заштеди и средства за недвижнини. Долгот на домаќинствата како дел од расположливиот доход изнесувал околу 177% во 2024 година и останува меѓу највисоките во ЕУ.

1. Холандија: 93,5%. Холандија има најзадолжени домаќинства во Европа, како резултат на целните владини политики. Холандската централна банка (De Nederlandsche Bank) објаснува дека долгот за домување е толку висок „затоа што владата го прави задолжувањето за купување дом привлечно“.

Ова вклучува даночни олеснувања за камата и стандарди за кредитирање што им овозможуваат на купувачите да ја финансираат целосната вредност на имотот, додека во други земји овој сооднос е ограничен на 90 проценти или помалку. Долгот е избалансиран со многу големи пензиски средства и високи нивоа на финансиско богатство на домаќинствата.