Десничарска фондација од САД промовира ревизија на Дејтонскиот договор за БиХ

Истражувачите на Фондацијата Херитиџ, влијателна американска конзервативна организација поврзана со претседателот Доналд Трамп, се залагаат за создавање трет ентитет предводен од Хрватите во Босна и Херцеговина – и ја дискутираат контроверзната идеја со европските парламентарци.

Босна и Херцеговина беше единствената тема на лобистичкиот состанок меѓу Пол Мекарти, од влијателниот американски десничарски тинк-тенк Фондација Херитиџ, и десничарскиот португалски европратеник Антонио Тангер Кореа, што се одржа во Брисел во март. БИРН открива дека двајцата разговарале за контроверзната идеја што ја промовираат одредени истражувачи во Фондацијата Херитиџ – ревизија на Дејтонскиот мировен договор, со кој заврши војната од 1992-95 година. Европратеникот нагласил дека е потребен нов пристап кон Босна и Херцеговина и дека ревидирањето на рамката утврдена со Дејтонскиот мировен договор треба да биде приоритет.

„Триесет години по Договорот, таквото размислување е неопходно со оглед на длабоките промени во меѓународната средина и внатрешната политичка и институционална динамика на Босна и Херцеговина“, се вели во писменото соопштение од канцеларијата на Кореа дадено на БИРН.

„Целта на секоја таква дискусија мора да биде да се обезбедат поефикасни, порепрезентативни и поодржливи институции и да се поддржи европската иднина на земјата“, се додава во соопштението, наведувајќи дека европратеникот долго време бил заинтересиран за Босна и Херцеговина, особено со оглед на неговиот мандат како специјален претставник на ЕУ за Западен Балкан во 2007 година.

Кореа е потпретседател на десничарската парламентарна група „Патриоти за Европа“ во европскиот законодавен дом, а Фондацијата Херитиџ стои зад пакетот политики „Проект 2025“, кој се смета за идеолошка основа за второто претседателство на Доналд Трамп во САД.

Анализата на БИРН на базата на податоци на „Транспаренси Интернешнл“ која ги мапира состаноците одржани меѓу претставници на ЕУ и политичари, невладини организации и лобистички фирми од ЕУ и земји кои не се членки, покажува дека Босна и Херцеговина била тема на голем број други лобистички состаноци меѓу оние кои поддржуваат ревизија на Дејтонскиот договор.

Предложената ревизија на Дејтонскиот договор за да им се даде на Хрватите поголема политичка моќ преку трет ентитет предводен од Хрвати – многу контроверзна идеја во Босна и Херцеговина, каде што многумина ја сметаат за ризично деструктивна – беше промовирана на настан организиран од Фондацијата Херитиџ претходно оваа година. ТрадФест се одржа во Загреб во април 2026 година, опишан на неговата официјална веб-страница како „фестивал на традицијата и конзервативните идеи, спротивставени на таканаречените „прогресивни“ и милитантно секуларистички идеи и политики кои се стремат да ги уништат оригиналните традиционални, конзервативни и христијански темели на културата во Хрватска, Европа и западниот свет“.Една од сесиите на TradFest беше „Босна и Херцеговина: Неуспешна држава и потребата од трет хрватски ентитет“, на која беше презентирана мапа што ја дели Босна и Херцеговина на три „републики“ – српска, хрватска и бошњачко/муслиманска.

Во февруари Фондацијата Херитиџ објави статија од Макс Приморац, уште еден виш истражувач во Центарот за слобода „Маргарет Тачер“ на Фондацијата Херитиџ, насловена како „Исламистичка држава на границата на НАТО?“ Тврдеше дека Бошњаците во Босна и Херцеговина „ги отфрлиле хрватските и српските повици за политичка еднаквост“ и ги повика политичките лидери во Сараево да „престанат да ги угнетуваат“ христијаните во земјата.

Една година претходно, Фондацијата Херитиџ објави извештај од Приморац во кој се тврди дека Канцеларијата на високиот претставник,  одговорен за обезбедување на континуирано спроведување на мировниот договор од Дејтон, е главната причина за политичката дисфункција на Босна и Херцеговина и станала „империјален администратор“ што го поткопува домашниот суверенитет. Оваа позиција се преклопува со долгогодишниот став на ентитетот Република Српска предводен од Србите и на Русија, кои ја оспоруваат легитимноста на високиот претставник и бараат намалување или укинување на овластувањата на Канцеларијата.

Еден месец пред средбата на Кореа со Мекарти од Фондацијата Херитиџ, португалскиот политичар се сретнал со Приморац за да разговараат за моменталната состојба во Босна и Херцеговина, покажуваат податоците објавени од Транспаренси Интернешнл.

Кој е Антонио Тангер Кореа?

Тангер Кореа беше португалски амбасадор во Босна и Херцеговина од 1996 до 1998 година. Тој во моментов работи како потпретседател на групата Патриоти за Европа во Европскиот парламент, која обединува националистички, конзервативни и десничарски партии од неколку земји-членки на ЕУ. Меѓу нив се екстремно десничарскиот Национален собир од Франција, како и Фидес, партијата на поранешниот унгарски премиер Виктор Орбан, која силно го поддржа лидерот на босанските Срби, Милорад Додик.

Во јули 2025 година, тој ги критикуваше извештаите на Европската унија од 2023 и 2024 година за Босна и Херцеговина, бидејќи во нив се споменува дека Русија и Кина се неприфатливи извори на влијание во Република Српска, но не се споменува „растечка исламизација во делови на Федерацијата [ентитет] предводена од Бошњаците и Хрватите“.

Кореа, исто така, предложи да се избрише текстот од извештајот на Европскиот парламент за 2025 година со кој се повикуваат властите на Република Српска да го почитуваат Уставниот суд на Босна и Херцеговина и неговата одлука за Законот за странски агенти на ентитетот, што критичарите го сметаа за начин Додик и неговите сојузници да ги таргетираат невладините организации и независните медиуми кои примаат странски средства.

Кореа дополнително предложи отстранување на делови од текстот со кој се осудуваат „сецесионистичките намери“ на раководството на Република Српска. Тој дополнително предложи да се отстранат експлицитните референци за руската инвазија на Украина во контекст на надворешната политика на ЕУ и санкциите против Русија, како и загриженоста на Брисел за малигните странски дезинформации за влијание врз Босна и Херцеговина.

Иако конечната верзија ја задржа осудата на Русија и дезинформациите од Москва, зборот „сецесионизам“ беше отстранет. БИРН не можеше да потврди дали Кореа лично влијаел или не на таа одлука.

Според новинската агенција СРНА, во септември 2025 година, лидерот на Република Српска Додик го опиша Кореа како „пријател“ и „глас на разумот“ во Европскиот парламент. Според Додик, Кореа ги отфрла „колонијалните диктати“ кон Република Српска –  одлуките на високиот претставник кои ги ограничија официјалните овластувања на лидерот на босанските Срби.

Анализата на податоците за лобирање на Транспаренси Интернешнл во седиштето на ЕУ открива други состаноци на кои тема била Босна и Херцеговина. На овие состаноци учествуваа политичари од Република Српска и членови на Европскиот парламент блиски до десничарските, суверените или проруските ориентирани сили во Брисел.

Базата на податоци открива дека во април 2026 година била одржана средба меѓу претседателот на Народното собрание на Република Српска, Ненад Стевандиќ и Александар Николиќ, европратеник од француската десничарска партија Национален митинг.Ставот на членовите на Националниот митинг кон Босна и Херцеговина е познат подолго време – во јануари 2022 година, Тиери Маријани, советник на тогашната лидерка Марин Ле Пен, присуствуваше на контроверзната годишна прослава на Денот на Република Српска на покана на Додик.

Зијад Бечировиќ од Меѓународниот институт за блискоисточни и балкански студии (ИФИМЕС) во Љубљана тврди дека поддршката за етно-националистичките политичари кои ги доведуваат во прашање основните принципи на кои почива Дејтонскиот мировен договор – суверенитет и територијален интегритет – претставуваат сериозен ризик.

„Политиките на Милорад Додик, дел од радикалните етно-националистички сили во Босна и Херцеговина, вклучително и на Босанската хрватска националистичка партија- ХДЗ БиХ  и нејзиниот лидер Драган Човиќ, кои имаат политичка поддршка од сродни структури во Хрватска, но исто така  со години се борати  со руските интереси, се обидуваат да се престават како борци за „внатрешна автономија““, објасни Бечировиќ.

„Сепак, нивните вистински политички цели често ги надминуваат границите на уставниот поредок и водат кон блокада на институциите, дестабилизација на државата и, на крајот, отцепување“, тврди тој.

ЕПП и Фондацијата Херитиџ

Во извештај објавен во февруари од германскиот „Дер Шпигел“, шведскиот „Афтонбладет“ и групата за заштита на животната средина „БЛУМ“ детално е опишано она што „БЛУМ“ го опиша како „штетни врски меѓу европската конзервативна десница и трампистичките кругови“, што укажува дека некои европски парламентарци се под американско влијание додека Вашингтон се обидува да ја помести политичката рамнотежа во Брисел надесно.

Истражувачот на „БЛУМ“, Алесандро Мацоти, за БИРН изјави дека Фондацијата „Херитиџ“ не бара политички врски само со крајната десница на Европскиот парламент, туку и во рамките на Европската народна партија, ЕПП, која ги обединува партиите од централно-десничарската партија и е најголемата политичка група во ЕУ. Извештајот, исто така, го истакнува состанокот меѓу Манфред Вебер, претседател на ЕПП, Јорген Варборн, член на шведскиот парламент и претставници на Фондацијата „Херитиџ“. „Фондацијата „Херитиџ“ делува како еден вид посредник во ова поместување на ЕПП кон порадикална десничарска позиција“, рече Мацоти.

Важна фигура што ги поврзува луѓето во оваа лобистичка средина, тврди Мацоти, е хрватската европратеничка Жељана Зовко од централно-десничарската партија Хрватска демократска унија, која е дел од ЕПП. Тој тврди дека Зовко отворила многу врати за Фондацијата Херитиџ.

Зовко обезбеди поддршка за Традфест на Фондацијата Херитиџ во Загреб.

„Во текот на изминатите три или четири години таа беше еден од водечките претставници во Европскиот парламент за Европската народна партија. Во суштина, првата точка на контакт помеѓу ЕПП и Херитиџ. Таа беше навистина лицето што ја започна оваа соработка, овој дијалог“, рече Мацоти.

Зовко јавно се сретна со претставници на Херитиџ во повеќе наврати, вклучително и во Приморац. Според Мацоти, Зовко е првата личност што ја создаде врската помеѓу Фондацијата Херитиџ и ЕПП – врска што денес влијае на соработката помеѓу Брисел и администрацијата на Трамп.

Зовко за БИРН изјави дека критичкиот став кон неа делумно е предизвикан од нејзината улога во трговскиот договор на ЕУ со САД, како и од нејзината улога како главен преговарач на ЕПП во разговорите на Брисел со Вашингтон.

„Јас сум преговарач на ЕПП, затоа сум и во областа на одбраната и трговијата и затоа сите напади се таму. Јас сум лицето за контакт со Конгресот и сите [американски] фондации. Јас сум клучната личност во ЕПП за односи со сите во американскиот Конгрес и разговарам со сите фондации“, рече таа.

„Како потпретседател на групата на ЕПП задолжена за дипломатијата на ЕПП, мојата должност вклучува одржување контакти со сите релевантни соговорници. Ги отворам вратите и тоа е мојата природа – мора да комуницирате со сите, не само со Херитиџ и Америка на прво место, туку и со левичарските фондации“, додаде таа. Според неа, ревизијата на Дејтонскиот договор во моментов не е реална опција.

„Се залагам за целосно спроведување, почитување на Дејтонскиот договор и духот на Дејтонскиот договор. Тој не се почитува; ако беше така, Хрватите ќе имаа свој член на претседателството и ќе имаа фер изборен закон“, рече таа.

Критичарите тврдат дека изборната победа на сегашниот хрватски член на трипартитното босанско претседателство, Жељко Комшиќ, се потпираше  повеќена  бошњачки гласачи отколку на Хрвати, и затоа не ја претставува волјата на хрватскиот народ во земјата. Сепак, како што истакна Зовко: „За ревизија [на Дејтон], треба да ги имате другите два народа [Србите и Бошњаците] на ваша страна. Србите не би се согласиле со тоа, а Бошњаците во оваа поставеност не би се согласиле ниту на подлабока ревизија.“ (БИРН)