Целосна неизвесност во Србија пред изборите: Сѐ се врти околу излезноста

В недела, на 25 октомври, Србија ќе излезе на гласање на избори што би можеле да го означат крајот на една политичка ера. Александар Вучиќ, политичар кој во текот на изминатите 14 години успеа да изгради систем во кој Српската напредна партија ги контролира клучните лостови на моќ, се соочува со противник различен од кој било досега се соочил.

Ова не се традиционалните опозициски партии, кои тој успеваше да ги победува со години, туку студенти кои, по речиси две години масовни протести, решија да го пренесат своето незадоволство од улиците на гласачките места. Вучиќ поднесе оставка од претседателската функција кон крајот на септември за да се обиде да ја преземе премиерската функција на изборите. Неговата политичка иднина сега зависи од неколку стотици илјади гласачи кои можеби никогаш порано не гласале. Токму во нив лежи најголемата опасност за владејачката партија. Според анализата објавена од српскиот неделник „Радар“, СНС би можела да ја изгуби власта ако излезноста достигне приближно 69 проценти.

Централната теза на анализата од авторот на анализата, Петар Гоња, е многу едноставна: СНС и нејзините традиционални сојузници имаат голем, но ограничен фонд на гласови. Доколку вкупниот број на гласачи значително се зголеми, нивната релативна сила опаѓа дури и ако го задржат мнозинството од нивните постоечки поддржувачи. Според официјалниот регистар на гласачи, 6.450.523 српски граѓани имаат право на глас. Ова е приближно 50.000 помалку отколку во 2023 година. Авторот, исто така, ја истакнува долгогодишната контроверзност околу избирачкиот список, особено неговата големина во однос на населението на Србија. На претходните парламентарни избори гласаа приближно 3,82 милиони луѓе, или нешто помалку од 59 проценти од регистрираните гласачи. Сега, според сценариото на „Радар“, се очекуваат приближно 4,43 милиони гласачи, што значи излезност од речиси 69 проценти.

Зтанува збор за повеќе од 600.000 дополнителни гласачи, што би можело драматично да ја промени распределбата на местата во Народното собрание. Како дојде до таков пресврт? Првата причина се младите. Според истражувањето на Кровната организација на младите на Србија, дури 90 проценти од младите гласачи, или околу 900.000 од нив, би можеле да излезат на гласање. Приближно 620.000 од нив учествувале на претходните избори. Ова би значело дополнителни 280.000 гласови од населението кое стана еден од главните двигатели на протестите.

Втората причина се досегашните воздржани. Студентите со месеци патуваат низ градовите, помалите градови и селата, разговараат со граѓаните и се обидуваат да допрат до оние кои се откажале од политиката. „Радар“ проценува дека околу 300.000 повеќе гласачи би можеле да дојдат од оваа група. Третиот фактор е дијаспората. Од приближно 800.000 гласачи што живеат надвор од Србија, околу 106.000 луѓе се регистрирале за овие избори. На изборите во 2023 година, околу 36.000 гласачи гласаа во дипломатските и конзуларните претставништва. Пресметката е следнава: околу 280.000 нови млади гласачи, 300.000 поранешни апстиненти и најмалку 30.000 дополнителни гласови од странство. Тоа се околу 610.000 нови гласачи.

Особено интересен дел од анализата на „Радар“ се однесува на историјата на изборните победи на Вучиќ. Кога СНС дојде на власт во 2012 година, освои 940.560 гласови. Две години подоцна, на вонредни парламентарни избори, прогресивците добија 1.736.920 гласови. Тоа беше раст од речиси 85 проценти. Голем дел од таа промена се случи благодарение на преземањето на гласачите на Српската радикална партија, од која дојдоа многу од водечките напредњаци. Во 2008 година, радикалите имаа повеќе од 1,2 милиони гласови, за да паднат на приближно 180.000 четири години подоцна. СНС така доби огромен број гласачи и постепено воспостави своја, високо дисциплинирана инфраструктура. „Радар“ наведува дека помеѓу 2014 и 2023 година, СНС освои просечно приближно 1,78 милиони гласови на изборите. Тој постигна особено убедлива парламентарна победа во 2020 година, кога голем дел од опозицијата ги бојкотираше изборите, а излезноста беше помала од 49 проценти. Авторот на анализата смета дека СНС сега ја исцрпила можноста за понатамошен раст од својот традиционален електорат. Тој исто така тврди дека изборниот систем на СНС со години се базира на притисок врз вработените во јавниот сектор, од кои наводно се барале таканаречени капиларни гласови, односно гласови од членови на семејството, пријатели и познаници. Гоња заклучува дека СНС тешко може да надмине приближно 1,75 милиони гласови. Ова е основата на неговата изборна математика. Ако оваа претпоставка не е точна, проекцијата за губење на власта нема да биде валидна.

Дали и социјалистите ќе го предадат Вучиќ?

Проблемот за владејачкиот блок не се само студентите и високата излезност. Нејзиниот долгогодишен партнер, Социјалистичката партија на Србија, е во значително послаба позиција отколку што беше пред десет години. Во 2012 година, социјалистите освоија 567.689 гласови, а во 2023 година само 249.916. Затоа, тие изгубија повеќе од 317.000 гласачи, или околу 56 проценти од нивната поддршка. Дополнителен проблем за СПС е внатрепартиската поделба по исклучувањето на Бранко Ружиќ. Според анализата на „Радар“, партијата би можела дополнително да ослабне, па дури и да падне под изборниот праг. Доколку СНС освои 1,75 милиони гласови, а СПС уште 250.000, двете партии заедно би имале приближно два милиони гласови. Во сценарио со излезност од 4,43 милиони, тоа е околу 45 проценти од вкупниот број гласови. Останатите гласови би биле распределени меѓу Студентската листа, другите опозициски опции и малцинските партии.

Според оваа пресметка, Студентската листа и сите опозициски партнери кои ќе го поминат изборниот праг би освоиле 128 места, СНС и СПС вкупно 115, а малцинските листи седум. Ова би значело дека студентско-опозицискиот блок веќе би имал тесно мнозинство сам. Доколку му се приклучат пет претставници од малцинските партии, тој би достигнал 133 места, или 53,2 проценти од Собранието. Секако, постои важен услов. Гласовите на опозицијата мора да бидат распределени на таков начин што што е можно помалку ќе завршат на листите што остануваат под изборниот праг.

Кој, всушност, има предност?

Проблемот за секој што се обидува да го предвиди исходот од изборите во недела е тоа што анкетите на јавното мислење не даваат јасен одговор. Разликите меѓу поединечните анкети се толку големи што од нив можат да се прочитаат два сосема различни исхода: продолжување на владата на напредњаците или победа на студентското движење. Анкетата на „Нова српска политичка мисла“ (НСПМ), објавена на 20 октомври, покажа дека Студентската листа има 44,5 проценти поддршка меѓу решените гласачи, додека листата на Вучиќ има 42,7 проценти. Разликата е само 1,8 процентни поени. Анкетата е спроведена телефонски на примерок од 1.050 испитаници, од 25 септември до 5 октомври. Околу 18 проценти од испитаниците не се изјасниле за кого би гласале, а предноста на студентите е помала од приближна статистичка грешка. Други истражувања, сепак, одат во прилог на СНС. Порталот „ПолитПро“ во својот изборен тренд од 11 октомври наведува 44,2 проценти поддршка за СНС и 41,6 проценти за Студентската листа. Ова е разлика од 2,6 процентни поени во корист на владејачката партија.

Бројките укажуваат на многу тесна политичка борба, но не дозволуваат сигурен заклучок за победникот. Клучната непозната останува колку луѓе всушност ќе излезат на изборите, особено младите и оние кои досега не гласале. На 20 октомври, Вучиќ зборуваше на телевизијата Информер токму за стеснување на разликата помеѓу неговата листа и студентите. Тој тврдеше дека предноста на студентите некогаш била повеќе од 20 процентни поени, а дека сега се намалила на приближно 1,5 поени. Во исто време, тој најави дека ќе им честита на своите противници ако ги изгуби изборите.

Како што се приближува денот на изборите, Вучиќ сè повеќе зборуваше за наводно странско влијание врз политичките настани во Србија. Меѓу земјите што ги обвинува, Хрватска зазема посебно место. Во гостувањето на телевизијата Б92 на 14 октомври, тој тврдеше дека Хрватска брутално се меша во српските избори и дека политичките структури од Приштина и Подгорица ѝ помагаат во тоа. Според белградската „Политика“, Вучиќ тврди дека Загреб пронашол политички послушници во Србија и се обидел да ја поврзе Студентската листа со структури кои ја поддржуваат независноста на Косово. Тој ги претстави изборите не само како одлука за идната влада, туку и како прашање на зачувување на државната независност и националните интереси на Србија. Ваквата реторика има јасна политичка функција. Во ситуација кога владата се соочува со незадоволство од корупцијата, состојбата на институциите и економските проблеми, тој се обидува да ја префрли дискусијата на полето на националната безбедност и односите со соседите.