Како дојде до кризата во Полска?

Полската полиција го опколи Уставниот трибунал во Варшава на 30 октомври откако судијката Ана Корвин-Пјотровска ги суспендираше неговиот претседател Богдан Швијчковски и потпретседателот Бартломиј Сочански на еден месец и самата ја презеде одговорноста за судот.

Швиенчковски, кој некогаш се кандидираше на изборите на листите Право и правда (PiS) и е долгогодишен сојузник на поранешниот министер за правда Збигњев Зиобро, од април одби да дозволи четворица судии избрани од Сејмот да ги заземат местата во судот. Корвин-Пјотровска е една од нив. Суспензиите вчера беа поврзани со наводите дека двајцата функционери неправилно ги извршувале своите должности и ги спречувале легално избраните судии да ја преземат должноста, објави полската агенција за печат (ПАП).

Проевропската коалиција на премиерот Доналд Туск практично го прави својот најостар обид досега да го отповика апсењето на највисокиот полски суд под влијание на ПиС, кој управуваше со земјата од 2015 до 2023 година. Двајца претседатели усогласени со ПиС ставија вето на владиното правосудно законодавство откако коалицијатана Туск  ја презеде функцијата во декември 2023 година.Туск напиша на X дека враќањето на владеењето на правото по долгогодишното беззаконие на ПиС е тешка, понекогаш болна работа која бара решителна акција. ПиС потегот го нарече државен удар. Јарослав Качински, лидерот на партијата, отиде во Судот и рече: „Од денес Полска станува полициска држава“.

Кордонот

Полицијата соопшти дека постапила по две писмени барања: едно од министерот за правда и генералниот обвинител Валдемар Журек, кој побарал од полицајците да ја обезбедат зградата поради протестите, и едно од Корвин-Пјотровска, која предупредила на ризици за судиите и персоналот. Полицајците останале на надворешниот периметар и не влегле во зградата, соопшти полицијата. Тие приведоа три лица откако демонстрантите ја пробија оградата и фрлаа предмети кон полицајците, објави Асошиетед прес.

На официјалниот профил на Трибуналот на социјалните мрежи се вели дека неговата веб-страница е незаконски преземена и дека оние што дејствуваат против судот извршуваат кривично дело државен удар. Профилите на Швиенчковски и Сочански исчезнаа од страницата набргу по објавувањето на суспензијата околу 18 часот.

Претседателот Карол Навроцки се врати веднаш од Сенегал. „Во ваков момент, претседателот мора да биде во Полска“, напиша тој на X. Неговиот шеф на кабинет рече дека Навроцки ќе се сретне со претседателот на Врховниот суд при слетувањето. Полскиот амбасадор во Кина, Јакуб Кумоч, поднесе оставка истата вечер, велејќи дека настаните дома го оневозможуваат неговото работење.

Поранешната премиерка Беата Шидло напиша на X дека полицијата насилно влегла во Трибуналот. Полицијата соопшти дека не влегле внатре. Зиобро, кој е во САД, повика на гласен, цврст и бестрашен отпор.

Заробениот суд

ПиС го започна своето преземање на Трибуналот неколку недели по освојувањето на власта во 2015 година, кога неговото мнозинство во Сејмот постави судии на места кои веќе беа пополнети од претходниот парламент. Европскиот суд за човекови права во 2021 година пресуди дека браншата, вклучувајќи ја и таа на овие двајца судии, не е суд основан според закон.

Трибуналот што го изгради ПиС тогаш ја испорача најконсеквентната политика на партијата. Во октомври 2020 година, ПиС ја урна основата што дозволуваше абортус за тешки фетални абнормалности, оставајќи ја Полска со еден од најстрогите закони за абортус во Европа. Следеа масовни протести. Стравот на лекарите од гонење ги стави под притисок од семејствата наумрените бремени жени на кои им беше забранета навремена нега, вклучително и Изабела Сајбор во Пшчина во 2021 година.

Навроцки продолжува да ја блокира реформата за абортусот, иако две третини од Полјаците сега ја поддржуваат либерализацијата на законот, покажа анкетата објавена на 26 октомври.
Судот на правдата на Европската унија ја казни Полска со 1 милион евра дневно во 2021 година поради дисциплинската комора што ја создаде ПиС за да ги казнува судиите, а Европската комисија замрзна милијарди евра средства за наплата додека не се олесни спорот за владеење на правото по промената на владата. Во истиот период, речиси 100 локални власти управувани или поддржани од ПиС се изјаснија дека се ослободени од „ЛГБТ идеологијата“, а Комисијата ги замрзна грантовите за кохезија на неколку од нив.

Швиенчковски беше национален обвинител под Зиобро пред мнозинството на ПиС да го избере во Трибуналот во 2022 година, а Анджеј Дуда го назначи за негов претседател во 2024 година. Журек побара од судот во септември 2025 година да му го укине имунитетот на Швиенчковски за да може да се соочи со обвинението за злоупотреби. Генералното собрание на трибуналот, со кое претседаваше Сочански и составено од именувани лица од времето на ПиС, одби.

Европскиот суд за човекови права оттогаш му нареди на Трибуналот да ги прифати четворицата судии за кои Навроцки одби да му дадат заклетва. Швиечковски одби исто така, велејќи дека судот во Стразбур нема компетентност, а обвинителите обвинија двајца високи функционери на трибуналот за блокирање на работата на судиите. Навроцки ја прифати заклетвата само на тројца од осумте судии што ги избра сегашниот Сејм.

Фонд за правда

Зиобро, заменик-претседател на ПиС и министер за правда од 2015 до 2023 година, се соочува со 26 обвиненија, вклучувајќи основање и водење на организирана криминална група во министерството за која обвинителите велат дека злоупотребила повеќе од 150 милиони злоти од Фондот за правда. Фондот постои за да им помогне на жртвите на криминал и поранешните затвореници. Обвинителите велат дека Зиобро им наложил на подредените да го прекршат законот за да ги насочат грантовите кон фаворизирани организации.

Зиобро избега во Унгарија, каде што владата на Виктор Орбан му додели азил во јануари 2026 година, како што му додели и на неговиот поранешен заменик Марчин Романовски во декември 2024 година. Кога Орбан ги загуби изборите во април, Зиобро отпатува од Милано за Њујорк на 9 мај со американска виза издадена како член на странски медиуми, соопштија обвинителите. Про-ПиС радиодифузерот ТВ Република го ангажирал како коментатор. Туск ја нарече визата скандалозна, а Полска официјално побара од САД да го уапсат и екстрадираат Зиобро на 27 јули.Зиобро ги негира сите обвиненија и вели дека случајот е политичка одмазда од страна на владата на Туск.

Романовски му пишал на судот во Варшава во август од Тираспол, главниот град на Транснистрија, отцепениот регион Молдавија поддржан од Русија, барајќи безбеден премин дома. Судот и обвинителите потврдија дека писмото го носи неговиот потпис и поштенски жиг од Тираспол. Заменик-министерот за одбрана, Цезари Томчик, рече дека Романовски веројатно бил под влијание на руската разузнавачка служба. Заменик-лидерот на ПиС, Пжемислав Чарнек, се согласил дека престојот во Транснистрија би преминал граница.

Шпионскиот софтвер

Владата на ПиС го купи Пегасус софтверот од израелската компанија НСО Груп во 2017 година, плаќајќи со пари земени делумно од Фондот за правда. Централното биро за борба против корупцијата (ЦБА) потоа го искористи против стотици цели, вклучувајќи го и шефот на изборната кампања на Туск во 2019 година. Туск рече дека неговата сопруга и ќерка биле исто така опфатени со надзорот.

Националното обвинителство на 12 октомври, повикувајќи се на експерти од Агенцијата за внатрешна безбедност (ABW), соопшти дека ЦБА никогаш немала целосна контрола врз системот. НСО водела административни сметки и ексклузивна контрола врз серверскиот модул што ги инфицирал телефоните и собирала податоци што патувале низ сервери во странство во мрежа управувана од НСО. НСО имал технички пристап до материјал за надзор, откриле експертите, иако не можеле да утврдат дали го користел тој пристап во специфични операции. Парламентарната истрага открила дека ЦБА никогаш не ја добила безбедносната акредитација потребна за системи што ракуваат со класифицирани информации и дека на судовите што го овластиле хакирањето не им било кажано дека алатката може да ја прочита целата содржина на телефонот.

Туск тоа го нарече еден од најголемите скандали од падот на комунизмот и злосторство против државата. Поранешните шефови на CBA, ABW и Службата за воена контраразузнавање се обвинети за злоупотреба на службената должност, а поранешниот заменик-министер за правда Михал Вош е обвинет за користење на пари од Фондот за правда за купување на Пегасус.

ПиС изјави дека Пегасус е законска алатка што се користи само со судско одобрение против легитимни осомничени.

Крипто парите

Обвинителите истражуваат финансирање од страна на Zondacrypto, берза за криптовалути што пропадна оваа година, на организации поврзани со полската десница. Журек ги именуваше фондациите поврзани со Зиобро и со Пжемислав Виплер, TV Republika и нејзиниот раководител, Томаш Сакиевич, и CPAC Poland. Обвинителите проценуваат загуби на клиентите од најмалку 2,4 милијарди злоти, објави Onet.

Zondacrypto беше главен спонзор на конференцијата CPAC Poland во Јасионка на 26 и 27 мај 2025 година, неколку дена пред вториот круг од претседателските избори. Потоа, секретарката за внатрешна безбедност на САД, Кристи Ноем, на конференцијата изјави дека Навроцки треба да биде следниот претседател на Полска. Неколку недели претходно, Доналд Трамп го прими Навроцки во Овалната соба и му рече дека ќе победи. Навроцки три пати стави вето на владината регулатива за крипто средства. Журек рече дека Навроцки имал целосен пристап до доверливи разузнавачки информации за Zondacrypto пред едно од тие вета. Навроцки му рече на Канал Зеро дека не жали за ветото и ја обвини владата на Туск за загубите. Качински негираше дека ПиС имал врски со берзата.

Пшемислав Крал, поранешен извршен директор на Зондакрипто, има израелско државјанство и отишол во Израел, објавија полските медиуми во мај. Тој сега соработува со обвинителите, изјави неговиот адвокат, пратеникот на Граѓанската коалиција, Роман Гиертих, во август.

Прашањето за Русија

Туск на конгресот на Граѓанската коалиција на 11 април изјави дека Навроцки, ПиС и крајнодесничарската Конфедерација формирале „путинистички фронт“ чии цели се совпаѓаат со оние на Кремљ: ослабување на ЕУ, одвојување на Полска од Украина и Германија и уништување на демократските институции. Тој ги наведе политичарите на ПиС кои водеа кампања во Будимпешта за Орбан  за блокирањето на крипто регулативата, за која рече дека Русија ја користи за движење на валкани пари.

Полскиот увоз на руски јаглен се зголеми од околу 5 милиони тони во 2016 година на 13 милиони тони во 2018 година според ПиС, а рускиот јаглен сочинуваше 65 проценти од увозот на јаглен во Полска до 2021 година, покажуваат државните податоци собрани од проверувачот на факти „Демагог“. Марек Фалента, бизнисмен кој тргувал со руски јаглен, ги организирал тајните снимки од ресторани на министрите што ја соборија владата на Туск од Граѓанската платформа во 2014 година и ги предал на ПиС, објави „Инсајдер“. Полските медиуми подоцна објавија дека некои од рестораните имале ко-сопственици поврзани со Русија. Фалента бил осуден и отслужил казна од две и пол години.

ПиС ги отфрла сите сугестии за руска поврзаност. Посочува на својата поддршка за Украина, на речиси целосното запирање на увозот на руска енергија под нејзина влада и местото на Навроцки на руската листа на барани лица поради отстранување на советските споменици.

Излегување од ЕУ

Качински изјави на економски форум во јужна Полска на 28 октомври дека земјите што сакаат да ја реформираат ЕУ, како последно средство, би можеле да потпишат нов договор, а  истовремено да отворат преговори за излегување – за да извршат притисок врз институциите на ЕУ. Туск напиша дека Качински објавил дека Полска треба да започне преговори за излегување. Министерот за надворешни работи Радослав Сикорски рече: „Му се заблагодарувам на Јарослав Качински за неговата искреност“.

Качински рече дека Туск погрешно го претставил и дека сака Унија што ќе им служи на обичните граѓани, а не на елитите. Во септември 2025 година, тој им рече на поддржувачите во Зјелона Гора дека „Пакс Американа“ предводен од Трамп ѝ нуди на Полска алтернатива на ЕУ во која ќе го задржи својот суверенитет.

Анкетите покажуваат дека ПиС би можела да се врати на власт на изборите во 2027 година ако се здружи со Конфедерацијата и помалите крајно десничарски групи.

Раководството на трибуналот

Полскиот устав му дава на Сејмот овластување да ги избира 15-те судии на трибуналот за поединечни деветгодишни мандати и му дава на претседателот овластување да го назначува неговиот претседател и потпретседател од кандидатите предложени од Генералното собрание на судот. Дали наредбата на Корвин-Пјотровска е законска зависи од тоа кој седи во тоа собранието. Владата вели дека четворицата судии избрани во 2026 година и спречени од Швјенчковски да стапат на функцијата – се законски членови. ПиС и Навроцки велат дека судиите кои не положиле заклетва пред претседателот воопшто не се судии.

Швјенчковски поднесе жалба од 60 страници до обвинителите во јануари 2025 година, обвинувајќи го Туск и високите функционери за организирање системски државен удар против судовите. Заменик-генералниот обвинител кој го отвори тој случај, Михал Островски, беше суспендиран шест месеци. Наредбите на Корвин-Пјотровска и нивното наведено образложение им беа доставени на новинарите на 30 октомври.